भारतीय
तत्त्वज्ञानाचे सार संग्रह पवित्र
ग्रंथ म्हणजे ' श्रीमद्भगवद्गीता '
महर्षि
व्याससानि महाभारतातिल भीष्मपर्व ह्य पाठात् ' श्रीमद्भगवद्गीता '
लिहिली । कौरव पांडवाञ्चय युद्धाच्या
पार्श्वभूमिवर कुरूक्षेत्र येथे श्रीभगवानकृष्णानियाला गीता सांगितली ऐसे जरी म्हेटले जात असले तेरी राजा धृतराष्ट्र और तंयना युद्धभूमिवाल युद्धाचे वर्णन आपल्या दिव्य दृष्टीमुळे संकू शक्नारा अर्जुन ह्यानि सुधा गीता ऐकली । जावापास
5168 वर्षां पूर्वी (3145 ई . पु .) लिहिला गेलेल्या ह्य ग्रंथात 18 अध्याय और 700 श्लोक आहेत । श्रीमद्भगवद्गीतेचा गणना प्रस्थानत्रयी मध्ये केली जाता है मध्ये उपनिषद एवं ब्रह्मसूत्र यांचा अवलोकन सम्मिलित है । संस्कृत भाषेत लिहिलेला हा ग्रंथ साहित्याच्या दृष्टीने सुधा उच्च कोटिचा आहे ।
ब्रह्मपुराणाचार्य मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी म्हाणजेच
" मोक्षदा द्वादशी " ह्या दिव्य श्रीभगवान श्रीकृष्णाणि अर्जुनाला गीता संकितली । आपन हा दिन गीता जयंती मह्नून सजरा करतो ।
श्रीमद्भगवद्गीतेवरेल
अनेक लुक उपलब्ध हेत
जसे
( अ ) अद्वैतवाद - शांकरभाष्य , श्रीधरकृत सुधानि , मधुसूदन सरस्वतीकृत गूढ़ार्थदीपिका।
( ए ) विशिष्टाद्वैत -
( 1 ) यामुनाचार्य कृत गीता अर्थसंग्रह , वेदांतिककृत गीतार्थ - संग्रह
( 2 ) रामानुजाचार्यकृत गीताभाष्य , वेदांतदेशिककृत रेडियोचंद्रिका टीका ।
( इ ) द्वैत - मधुवाचार्य कृत गीताभाष्य , जयतीर्थकृत प्रमेयदीपिका टीका । माधवाचार्यकृत गीता - विद्युत निर्णय ।
( ई ) शुद्धाद्वैत - वल्लभाचार्य कृत तत्वदीपिका , सर्वोच्चकृत अमृततरंगिणी टीका ।
मराठी
मध्ये संत ज्ञानेश्वरानि लिहिलेली
भावार्थदीपिका ( 1290 ) आपल्या सर्वाञ्चयाच जिव्हाळ्याची । लोकमान्यनि लिहिलेल्या गीतारहस्य ह्या पाठाचा आपल्या सर्वनाच रस्त अभिमान आहे ।
श्रीमद्भगवद्गीतेच्या
फिल्या अध्यायचे नाव
' अर्जुनविषादयोग '
ऐसे असुन त्यामते एकून
47 श्लोक आहेत ।
धृतराष्ट्र
उवाच
धर्मक्षेत्रे
कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय।। 1.1 ..
धृतराष्ट्र
उवा च - हे संजय
! धर्म - क्षेत्रे , कुरु - क्षेत्रे , समवेताः
युयुत्सवः मामकाः पाण्डवः च एव किम्
अकुर्वत ?
धृतराष्ट्र
उवाच धृतराष्ट्र महनाले
हे संजय !
धर्म - क्षेत्रे , धर्मक्षेत्रेवर धर्मन् क्षेत्रे नपु । एस . ए .
व .
कुरु - क्षेत्रे कुरूक्षेत्र कुरूक्षेत्र नपु . एस . ए .
व .
समवेताः
संयोजन अलेलिया समवेत् पु । प्रा .
ब . व .
सम्
+ अव + इण + क्त प्रत्यय
युयुत्सवः
वचाची इच्छा आसन्या
युयुत्सु
पु . प्रा . ब . व .
युद्ध
धातु सं प्रत्यय
मामकाः
माज्या पुत्रानि मामक पु । प्रा .
ब . व .
पाण्डवः
पाण्डु पुत्रानि पाण्डव पु । प्रा . ब .
व .
च सुधा अव्यय
एव सुधा अव्यय
किम्
काय किम् नपु । द्वि .
ए . व .
अकुर्वत
केले कृ धातु कर्तरी
लदः लकार आत्मनेपदी प्र ।
पु . ब . व .
श्रीमद्भगवद्गीतेच्य
13 अध्याय क्षेत्र क्षेत्रज्ञ विस्तृत महिती दिल्ली आहे । ह्य श्लोकात धर्मक्षेत्र और क्षत्रिय ऐसे दो शब्द वापर्ले आहेत ।
प्रधानमुखाने लाभ होन्याची कारणे भूमि संपति और स्त्री अशीच दिसून येतात । येथे भूमि च्या मालकी हक्कावरोन युद्धाचे कारण आहे । युद्ध ताळन्याचे अनेक प्रयास प्रयास जाल्यान्न्तर अब युद्धला सुरवात होनार आहे । कोई भी कार्य धर्मला अनुसरून करावे आसा उपदेश पुधे वाचायला मिलतो ।
राजा
धृतराष्ट्र , संजयाच्या आधारे युद्धभूमिवारल घमोडी
पाहनर अहे ।
समय
राजा
धृतराष्ट्र , संबोधून असे महंता की
हे
संजय ! धर्मभूमि कुरूक्षेत्र युद्धाच्या इच्छेने जामलेलिया माझ्या पुत्रानि और पाण्डु पुत्रानि
काय केले ?
संजय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं
दृश्यं दुर्योधनस्तदा।
आचार्यमुपसङगम्य
राजा वचनमब्रवीत्।। 1.2 ..
सञ्जयः उवाच - तदा
तु राजा दुर्योधनःच्युधम्
पाण्डव - अनिकम् दृष्ट्वा ,
आचार्यम् उपसंगम्य , ( इदं ) वचनम्
अब्रवीत्॥
सञ्जयः उवाच
तदा तेव्हा अव्यय
तू भी अव्यय
राजा राजन पु .
प्रा . ए . व . दुर्योधनः दुर्योधन पुः ।
प्रा . ए . व .
दृश्यम् दृश्यहरचनात्मक दृश्यढ पु .
द्वि . ए . व .
वि + वह धातु
प्रवाहित करणे
पाण्डव - अनिकम पाण्डव -
सेना
पाण्डव -अनिकम् पु .
द्वि . ए . व .
अन धातू समर्थ
असने
दृष्ट्वा पाहुन
दृष्ट धातु पाहने
कत्वा प्रत्यय
आचार्यआचार्य पु .
द्वि . ए . व .
उपसङ्गम्य , जावळ जाउँ
उप + सम + गम
धातु जाने
सम + गम जवळ जाने
वचनम् वचन नपु ।
द्वि . ए . व .
अब्रवीत महनाला
ब्रू धातू बोलने
कर्तरि लदः लकार
प्र । पु . ए . व .
ह्या श्लोकात आचार्य म्हेंजे
द्रोणाचार्य यांच्या जावळ दुर्योधन
गेला आहे ऐसे पाहुन अब
संजनाने उत्तर देन्यास
सुरुवत केली आहे ।
द्रोणाचार्य कौरव और
पांडव दोघनचेही गुरु
होते हैं । अर्जुन त्यांचा
विशेष लाडका शिष्य ।
एकलव्याची कथा आपल्या
सर्वनाच महीत आहे ।
ह्य श्लोकात संजय
धृतराष्ट्रला असे संगत
आहेत की
परंतु
तेव्हा राजा दुर्योधनाने
पांडव सेनेची रचना
पाहून आचार्यांच्या जावळ
जौन बोलन्यास सुरवत
केली ।
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमुम्।
व्यूधां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण
धीमता।। 1.3 ..
हे शिक्षक !
तव धीमता शिष्येण ,
द्रुपद - पुत्रेण व्यूधाम्
पाण्डु - पुत्राणाम् एतम्
महतीम् चामुम् पश्य
।
हे शिक्षक !
तव तुमचा युष्मद्
ष । ए . व .
धीमता बुद्धिने धीमत् पु ।
तृ ए . व .
शिष्येण शिष्याणे शिष्य पु .
तृ . ए . व .
द्रुपद - पुत्रेण ( धृष्टद्युम्न ) द्रुपद - पुत्र पु .
तृ . ए . व .
व्यूधाम् रचना व्यूधा
स्त्री द्वि . ए .
व .
पाण्डु - पुत्राणाम् पांडवाञ्चि पाण्डु
पुत्र पु । श . ब . व .
एताम् ह्याचि एतद् स्त्री ।
द्वि . ए . व .
महतीम् विशाल महती
स्त्री । द्वि . ए .
व .
चमूम् युद्ध सेना
चमू स्त्री । द्वि .
ए . व .
पश्य पहा दृष
धातु कर्तरि लोट
लकार म । पु . ए . व .
धृष्टद्युम्न
च्या जन्माची कहानि
सर्वान्ना महित आहेच ।
धृष्ट धातु चा अर्थ घमंड
असने । ज्याचा जन्मच
मुळी द्रोणाचार्यांच वध
करण्यासाथी झाला होता है ।
हे महीत असोनही
तैला द्रोणाचार्यनी आपला
शिष्य केला होता है ।
अब युद्धभूमिवर धृष्टद्युम्न
पांडवाञ्च्या बाजुने लढत
आहे ।
अब संजय धृतराष्ट्रपाल
पुधे ऐसे संगत
आहेत की
( दुर्योधन द्रोणाचार्य असे महन्त
अहे की )
हे
शिक्षक ! तुमचा वैज्ञानिक
शिष्य द्रुपदपुत्र द्वारे
रचलेली पांडु पुत्रांची
ही विशाल सेना
पहा ।
अत्र शूरा महेश्वसा
भीमर्जुनसमा युधि।
युयुधानो विराटश्च द्रुपादश्च महारथ:। 1.4 ..
अत्र , महा - ईशु - आसः युधि ,
भीम - अर्जुन - समाः
शूराः युयुधानः विराटः ,
महरथः च द्रुपदः
च।
धृष्टकेतुश्चेकितानः
काशीराजश्च वीर्यवान्।
पुरुजितकुन्तिभोजश्च
शब्यश्च नरपुङ्गवः।। 1.5 ..
धृष्टकेतुः , चेकितानः च , वीर्यवानः काशीराजः
च , पुरुजित्ः कुंतिभोजः
च , नर - पुंगवः शाब्यः च।
युधामन्युश्च
विक्रांत उत्तमौजाश्च वीर्यवान्।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथ:। 1.6 ..
विक्रान्तः युधामन्युः च , वीर्यवान् उत्तमौजाः
सौभद्रः च , द्रौपदेयाः
च , सर्वे महारथः
एव
अत्र , येथे अव्यय
महत् ईश्वरसाः महान् धनुर्धारी
महत् ईश्वर पु .
प्रा . ब . व .
महा - महान
इशु - बाण
आसाः आसा धनुर्य
युधि युद्धात युध स्त्री
स . ब . व .
भीम - अर्जुन - समः
भीम अर्जुन सम
पु । प्रा . ब . व .
सम प्रमाण
शूराः शूर पु .
प्रा . ब . व .
युयुधानः युयुधान पु . प्रा .
ए . व .
विराटः विराट पु ।
प्रा . ए . व .
महारथ : महारथी महान
रथ पु । प्रा .
ए . व .
च सुधा अव्यय
द्रुपदः द्रुपद पु .
प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
धृष्टकेतुः धृष्टकेतु पु । प्रा .
ए . व .
चेकितानः चेकितान पु . प्रा .
ए . व .
च सुधा अव्यय
वीर्यवान् बलवान
वीर्यवान् पु . प्रा .
ए . व .
काशीराजः काशीराज पु . प्रा .
ए . व .
च सुधा अव्यय
पुरुजित् पुरुजित् पु । प्रा .
ए . व .
कुन्तीभोजः कुन्तीभोज पु । प्रा .
ए . व .
च सुधा अव्यय
नर - पुंगवः नर श्रेष्ठ
नर - पुङ्गव पु .
प्रा . ए . व .
शैब्यः शैब्य पु ।
प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
विक्रांत : विक्रांत पु .
प्रा . ए . व .
युधामन्युः युधामन्यु पु । प्रा .
ए . व .
च सुधा अव्यय
वीर्यवान् शक्तिमान् वीर्यवान् पु ।
प्रा . ए . व .
उत्तमौजाः उत्तमौजा उत्तमौजस् पु ।
प्रा . ए . व .
उत्तम ओजस् , ओजस्
- तेज , बळ
सौभद्रः सुभद्रेचा मूलगा
च , आणि
द्रौपदेयाः द्रौपदी ची मुले
द्रोपदेय पु . प्रा .
ए . व .
च सुधा अव्यय
सर्वे सर्व पु .
प्रा . ब . व .
महारथः महारथी पु । प्रा . ब .
व .
एव नक्कीचअव्यय
युध्द धातु + कांच
प्रत्यय = युयुधान म्हान्जे सात्यकि
यादवकुलीन राजा और
पांडवाञ्चय बाजूचा सरदार ।
कृष्णाचे सैन्य कौरवांच्या
बाजूने और कृष्ण
पांडवांच्या बाजूचा हे
आपपाल्या माहित आहे ।
पन सात्यकी अर्जुनाचा
शिष्य होता है त्यामुळे
तो पांडवाञ्च्या बाजूने
लढता होता है ।
पांडव अज्ञातवासच्या काळात वास्तव
में असल्या विराट नगरी
चा विराट राजा ,
उत्तरेचे पिता युद्ध
, पांडवांच्या बाजुने लढत
होता था । वि + राज धातु प्रकाशित
होनें । विशाल म्हाजे
विशाल .
द्रुपद , पांचाल देशाचा
राजा , द्रौपदी , धृष्टद्युम्न
और शिखंडी चा
पिता ।
धृष्टकेतु वृषि वंशीय
यादव , शिशुपाल चा
पुत्र , चेदि देशाचा
राजा , चेकितान चे
पिता । धृष्टकेतु श्रीकृष्णाचा
भक्त होता है ऐसे
महानतात् ।
चेकितान चा अर्थ
ज्ञानी ।
काशी नगरीवर राज्य
करनारे साराच काशी ।
आपला काशीराजांच्या कन्या अम्बा ,
अम्बिका और अम्बालिका
ज्ञान पितामह भीष्म यानि हस्तिनापुरस जिओनून आनले होते हैं हे माहित आहे ।
पुरुजित आणि कुंतिभोज
हे माता कुंतीचे
भाऊ म्हान्जे पांडवांचे
माँ ।
शिबिदेशाचे राजे शाब्य
ज्यान्ना नरपुंगव म्हन्जे
नरमधे श्रेष्ठ असे
मंहतात । यांची पुत्री
देविका चा विवाह
युनिशी झालाहोती है ।
युधामन्यु और उत्तमौजा
पांचाल देशाचे राजपुत्र ,
ह्यन्ना क्रमे विक्रांत
और वीर्यवान् आशा
विशेषान्नि संबोधले आहे ।
भद्र , सुभद्रा चा पुत्र
अभिमन्यू चे सौ सौ
नाव ।
प्रतिबिन्ध्य ,
सुतसोम , श्रुतकर्मा , शतानीक और
श्रुतसेन हे क्रमे
युधिपति , भीम , अर्जुन ,
नकुल और सहदेव
यान्चे द्रौपदेय म्हान्जे
द्रोपदी पुत्र ।
अर्धच्या श्लोकात् संगीतल्यप्रमाणे राजा
दुर्योधन , द्रोणाचार्याञ्चया जावळ जौन पाण्डव सेनेचे वर्णन करत
आहे । ह्य श्लोकात त्याचे वर्णन संजय धृतराष्ट्रान्न सञ्गत आहेत ।
ते ऐसे .
येथे युद्धात् भीम और अर्जुनसारखेच शूर धनुर्धारी आहेत । युयुधान ,
राजा विराट , और द्रुपद सारखे महरथी ।
धृष्टकेतु ,
चेकितान , बलशाली काशीराज ,
पुरुजित , कुंतिभोज और नर श्रेष्ठ शब्य यांच्यासारखे योद्धा आहेत । त्सेच रामी युधामन्यू , अत्यंत शक्तिशाली उत्तमौजा , सुभद्रापुत्र और द्रौपदीचे पुत्र आहेत् । हे सर्व योद्धे महारथी लाभ्ये आहेत् ।
अस्माकं तु विशिष्टा
ये तन्निबोध द्विजोत्तम।
नायका मम सैन्यस्य
उल्लेखार्थं तानब्रवीमि ते।। 1.7 ..
हे द्विज - उत्तम !
अस्माकं ये विशिष्टताः ,
मम मिलस्य नायकाः ,
तं तु निबोधः।
तेउसंयर्थम् तं ब्रवीमि ।
हे द्विज - उत्तम !
द्रोणाचार्य
अस्माकं आपल्या अस्मद्
श । ब . व .
ये जे यद पु . प्रा .
ब . व .
विशिष्टाः विशेष महत्वाचे
विशिष्ट पु . प्रा .
ब . व .
मम माज्या अस्मद्
शः । ए . व .
सैन्यस्य सैन्याचे सैन्य पु .
श . ए . व .
नायकाः सेनापति नायक पु .
प्रा . ब . व .
नि धातु प्राप्त
करना
तां ते तद्
पु . द्वि . ब .
व .
तु सुधा अव्यय
निबोध समजून घ्या
नि + बुध धातु
समजून घेणे
ते तुमच्या युष्मद् ष ।
ए . व .
।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।
। + अर्थ पु ।
द्वि . ए . व .
सम + ज्ञ धातु
समजून घेणे
तं ते तद्
द्वि ब . व .
ब्रामि सँगतो ब्रू
धातू बोलने कर्तरि
लट लकार यू । पु . ए .
व .
पांडवाञ्च्य सैन्याचे वर्णन करुण
जाल्यावर राजा दुर्योधनने
अब आचार्य द्रोणाचार्य
हे द्विजोत्तम असे
संबोधून बोलन्यास सुरुवत
केली आहे । जन
धातु उत्पन्न होन ।
ज्याचा दोन वेळा
जन्म झाला अहे
तो द्विज . आशा
द्विज मध्ये उत्तम
तो द्विजोत्तम , म्हान्जे
आचार्य द्रोणाचार्य ।
संजय अब राजा
धृतराष्ट्रना एसे संगत
आहेत की दुर्योधन
आचार्य द्रोणाचार्यना महतले
हे
द्विजोत्तम ! ( जसे पांडवाञ्च्य
सैन्यात महारथी योद्धा
आहेत तसेच ) आपकी
सेना ही खास है जैसे माझे
सेनापति अहे , तन्ना
तुम्ही जानून घ्या ।
आपका मासिक धर्म आपके साथ जुड़ा हुआ है .
भवनभीष्मश्च
कर्णश्च कृपाश्च समितिञ्जयः।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तस्तथैव च।। 1.8 ।।
भवन भीष्मः च ,
कर्णः च , समितिञ्जयः
कृपाः च , तथा एव अश्वत्थामा
विकरणः , च सौमदत्तः
तथैव च ।
अन्ये च बहः
शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।
नानाशास्त्रप्रहरणः
सर्वे युद्धविषारदाः।। 1.9 ।।
अन्ये च बहवः
शूराः नाना - शस्त्र - प्रहरणः सर्वे युद्ध - विषारदाः मद्रते त्यक्त - जीवः ।
भवन आपन भवत्
पु । प्र ए . व .
भीष्मः भीष्म पु .
प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
कर्णः कर्ण पु .
प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
समितिञ्जयः युद्धात् कल्पिनारा समितिञ्जय पु । प्रा .
ए . व .
सम - इति + जय
कृपाः कृपाचार्य कृपा पु । प्रा . ए .
व .
च सुधा अव्यय
तथा एव तसेच
अव्यय
अश्वत्थामा अश्वत्थामन् पु । प्रा .
ए . व .
विकर्णः , विकर्ण पु .
प्रा . ए . व .
च
सोमदत्तिः सोमदत्ति च मूलगा
भूरिश्रवा
तथैव तथा एव
तसेच अव्यय
च सुधा अव्यय
अन्ये अन्य पु .
प्रा . ब . व .
च सुधा अव्यय
बहवः अनेक बहु
पु । प्रा . ब . व .
शूराः शूर पु .
प्रा . ब . व .
नाना - शस्त्र - प्रहरणः
विविध शस्त्रे चालवु
शक्नारे नाना - शस्त्र - प्रहरण पु .
प्रा . ब . व .
प्र + हृ धातु
मारणे
सर्वे सर्व पु .
प्रा . ब . व .
युद्ध - विषारदाः युद्धात् पारंगत
युद्ध विषाद पु .
प्रा . ब . व .
मद्रते माज्या सात्ति
अस्मद् अर्थ पु ।
एस . ए . व .
त्यक्त - जीविताः जीव देनयस
तयार असनारे त्यक्त - जीवित पु ।
प्रा . ब . व .
आचार्य द्रोण और
भीष्म हयांच्या बड्डल
आपका स्वागत है ।
कृपाचार्य हस्तिनापुर राज्याचे कुलगुरु
होते हैं । त्यामुळे ते
कौरव - पांडवांचे अद्य
गुरू घटित । त्यानंतर
गुरू द्रोणाचार्य । ह्यांच्या
बहिनचा विवाह द्रोणाचार्यांशी
झाला होता है । ह्यंना
चिरंजीवी संकेतत कारण
ह्यंचा मृत्यु चा
उल्लेखित सपदत नहीं ।
समितिञ्जयः हे विशेषं
यम और विष्णु
ह्यञ्चयासति वापरले जाते
हैं । युद्ध समाप्त होने
के बाद अभिमन्यु चा पुत्र , परीक्षितला युद्ध विद्या प्रदान की जाती है ।
विकर्ण धृतराष्ट्राचा 21 वा पुत्र ,
अतिशय न्यायप्रिय , विवेकी
बुद्धिचा एकमेव आसा
द्रौपदी वस्त्रहरनाला विरोध
करणारा कौरव , युद्धात
भीमकदून मारला गेला ।
भूरिश्रवा , कौरव पांडव
शूरांचे
काका , अतिशायर और न्यायप्रिय , युद्ध होउ नए म्हणून आम्रण उपोष्णा करनारे ,
स्वामी श्रीभगवानकृष्णांच्या सल्ल्याने युद्ध तयार जलेले ,
सात्यकी च्या विरोध असल्याने कौरवंच्या बाजुने लढले ।
दुर्योधनाने आपल्या सैन्यातिल
महारथीन्चे वर्णन ह्य
श्लोकात् केले आहे ।
त्या बडल संगतना
संजय असे महत्व
की
( दुर्योधनाचार्य
द्रोणाचार्य असे महन्त अहे की ) स्वतः अपन ,
भीष्माचार्य , कर्ण , युद्धात चिनगारे कृपाचार्य , अश्वत्थामा , विकर्ण और सोमदत्ति च मूलगा अहेताच । ह्या व्यतिरक्त अनेक शूरवीर ,
नाना प्रकारच्या शस्त्र चलवान्यात पारंगत ऐसे युद्ध कुशल माझ्यासति जीव देनयस तयार आहेत ।
शत्रुं तदस्माकं बलं भीष्मभिरक्षितम्।
साम्यं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्।। 1.10 ..
भीष्म - अभिरक्षितम् अस्माकम तत्
बलम् वैभवम् , भीम - अभिरक्षितम् एतेषाम् इदम्
बलम् तु साम्यम्
।
भीष्म - अभिरक्षितम् भीष्माञ्चया द्वारे
संचलित भीष्म अभिरक्षित
पु । द्वि . ए .
व .
अभि + रक्ष धातु
रक्षण करने
अस्माकम आपले
तत् ते नपु .
प्रा . ए . व .
बलम् सैन्यबळ बल नपु . प्रा . ए .
व .
ऑलमोल ,
अनलिमिटेड ऑलमोल नपु .
प्रा . ए . व .
भीम - अभिरक्षितम् भीमाद्वारे संचलित
भीम - अभिरक्षित नपु ।
प्रा . ए . व .
एतेषाम् त्याञ्चे एतद् पु ।
श . ब . व .
इदम् . हे नपु .
प्रा . ए . व .
बलम् सैन्यबळ बल नपु . प्रा . ए .
व .
तू भी अव्यय
पर्याप्तम् पुरेसे पर्याप्त
नपु. प्र. ए. व. परी+आप धातू
प्राप्त करणे, मिळणे
परि +आप तृप्त
करणे
हा श्लोक दुर्योधन
स्वतःच्या मनाशी बोलत
आहे की आचार्यांना
सांगत आहे हे ठरवणे अवघड
आहे. अपर्याप्तम् आणि
पर्याप्तम् ह्या दोन
शब्दांच्या अर्थात टीकाकारांमधे
मतभेद आहेत. काही
जणांना अपर्याप्तम शब्दाचा
अर्थ 'असीमित' असा
वाटतो, तर काही जणांना ह्याचा
अर्थ 'असमर्थ ' असा
वाटतो. पण कौरवांच्या
सैन्याचे संख्याबळ पाहता वरकरणी
तरी कौरवांची बाजू
वरचढ दिसते. पांडवांचे
सैन्य: 7 अक्षौहिणीस, 153,090 रथ आणि
रथ-चालक, 153,090 हत्ती
आणि हत्ती-चालक,
459,270 घोडे आणि घोडेस्वार,
765,450 पायदळ (एकूण 1,530,900 सैनिक)
कौरवांचे सैन्य 11 अक्षौहिणीस, 240,570 रथ
आणि रथ-चालक,
240,570 हत्ती
आणि हत्ती-चालक,
721,710 घोडे
आणि घोडेस्वार, 1,202,850 पायदळ
(एकूण 2,405,700 सैनिक). जर दुर्योधनाच्या
मनात असीमित हा
अर्थ असेल आणि
तो आचार्यांना असे
सांगत असेल तर त्याने श्रीभगवानकृष्णांचे
खरे स्वरूप ओळखलेले
नाही असे म्हणावे
लागेल. किंवा ह्या
मधून त्याचा मिजासखोर
स्वभाव दिसून येत
आहे.
जरा असमर्थ आसा अर्थ घेतला तर त्याचे युद्धनीति जान्याचे कौशल्य दिसुन येते ।
कारण भीष्माचार्य कौरवंच्या बाजुने असले तेरी ते मनतून पांडवांच्या विरोधी नव्हते और वास्तव कारण म्हणजे स्वतः श्रीभगवानकृष्ण पांडवांच्या बाजुने आहेत ।
ह्य श्लोकाचा थोड़ाक्यात अर्थ
असा की
परंतु
भीष्मद्वारे ( उभयपक्षी असल्याने ) संचलित
आपली सेना शेष
( सीमित ) है ।
अयनेषु च सर्वेषु
यथाभागमवस्थिताः।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु
भवन्तः सर्व एव हि।। 1.11 ..
सर्वेषु अयनेषु च
यथा - भागम् अवस्थिताः
भवन्तः सर्वे एव
हि भीष्म एव
अभिरक्षन्तु।
सर्वेषु सर्वानि सर्व नपु ।
एस . ब . व .
अयनेषु मोक्याच्या जागांवर अयन
नपु । एस . ब . व .
अय धातु जाने
च सुधा अव्यय
यथा - भागम् जसे
नेमून दिले आहे
तासे यथा भाग पु ।
द्वि . ए .
व .
अवस्थिताः स्थिर हौं
अव + स्था धातु
स्थिर असने क्त
प्रत्यय पु । प्रा .
ब . व .
भवन्तः आपं भवत्
पु । प्रा . ब . व .
सर्वे सर्व सर्व
पु . प्रा . ब . व .
एव सुधा अव्यय
हि नक्कीच अव्यय
भीष्मम् भीष्म पु .
द्वि . ए . व .
भी धातू भीती
वाटणे +मक्, +षुक्
प्रत्यय
एव सुद्धा अव्यय
अभिरक्षन्तु रक्षण करावे
अभि+रक्ष् धातू
रक्षण करणे कर्तरि
लोट लकार प्र.
पु. ब. व.
शिखंडी च्या जन्माची
गोष्ट दुर्योधनाला सुद्धा
माहित असण्याची शक्यता
आहे. त्यामुळे आचार्य
भीष्म यांची युद्धभूमीवर
सुरक्षेची काळजी घेणे
दुर्योधनाला महत्त्वाचे वाटत असावे.
तो आता आपल्या
सैन्यातील लोकांना उद्देशून असे
म्हणत आहे की
आपण
सर्वांनी आपल्या नेमून
दिलेल्या जागांवर उभे राहून
पितामह भीष्मांचे सर्व
बाजूंनी रक्षण करावे.
तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः
पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं
दध्मौ प्रतापवान्।।1.12।।
कुरु-वृद्धः प्रतापवान्
पितामहः तस्य हर्षम्
सञ्जनयन् , उच्चैः सिंहनादम्
विनद्य शङ्खम् दध्मौ
कुरु-वृद्धः जेष्ठ
कुरु कुरु-वृद्ध
पु. प्र. ए. व.
प्रतापवान् पराक्रमी प्रतापवत् पु.
प्र. ए. व.
पितामहः आजोबा पितामह
पु. प्र. ए. व.
तस्य त्याच्या तद् पु. ष. ए.
व.
हर्षम् (मनात) हर्ष
पु. द्वि. ए.
व.
सञ्जनयन् निर्माण होऊन सम+जन् धातू
उत्पन्न होणे शतृ
प्रत्यय पु. प्र.
ए. व.
उरैः उंच स्वरात्
अव्यय
सिंहनादम्सिंहनाद पु . द्वि .
ए . व .
विनद्य गर्जना करौं
वि + नद धातु
नाद कारणे ल्यप
प्रत्यय
शङ्खं शङ्ख पु .
द्वि . ए . व .
दध्मौ फुंकला ध्मा
धातु ( फंकून ) धनि
निर्माण करणे कर्तरी
लिट लकार प्र ।
पु . ए . व .
जंगलाचा राजा सिंह ,
सुरव्यक्तिना सिंहाची उपमा दिल्ली जाती
हैं ।
संस्कृत साहित्यात् सिंहवर बरीच
सुबाहिते वाचायला मिळतात् ।
नहंशुतो न संस्कार :
सिंहस्य क्रियते मृग :।
विक्रमार्जितराज्यस्य
स्वयमेव मृगेन्द्रता॥
सिंहाचा राज्याभिषेक वा अन्य कोई संस्कार
प्राणयांकदून केला जात
नहीं । विलयन राज्य
मिळविलेया त्याचे प्रणयंवर
राज्य स्वयंसिद्ध असते ।
ह्य श्लोकात भीष्माचार्याञ्च्य शंखनादला
सिंहनाद अशी उपमा
दिल्ली आहे ।
अर्धच्या श्लोकात दुर्योधनाने दोहनी
बाजूच्या सैन्यबलचाची चाचपनि केली ।
ह्य श्लोकात हर्ष
असा शब्द वापरला
हे . युद्धभूमियुद्ध सुरू होन्या
पूर्वी कोणला आनंद कैसा होइल ?
म्ह्नून त्यावजी स्फुरन वाढले ऐसे म्हणता येल । ह्य श्लोकात ऐसे हत्ले आहे की
कोरवंतिल
जेष्ठ , मरी आशा
पितामह भीष्मनी स्फुरं
निर्माण करत सिंहनादप्रमाणे
उच्च स्वराट शंख
फुंकला ।
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पन्वाणकगोमुखः।
सहसैवाभ्यहनन्त्य
स शब्दस्तुमुलोऽभवत्।। 1.13 ..
ततः शंखः भेर्यः
च पणव-अंक-गोमुखः च
सहसा एव अभ्यहन्यन्त
। सः शब्दः
तुमुलः अभवत्
ततः तेव्हा अव्यय
शंखः शंख पु.
प्र. ब. व.
भेर्यः नगारे भेरी
स्त्री प्र. ब. व.
च सुद्धा अव्यय
पणव-आनक-गोमुखाः
ढोल मृदुंग शिंगे
पणव-आनक-गोमुख
पु. प्र. ब. व.
च सुद्धा अव्यय
सहसा अचानक अव्यय
एव नक्की अव्यय
अभ्यहन्यन्त ओरडून बोलणे
अभि+हन् धातू
मारणे कर्मणि लडः
लकार आत्मनेपदी प्र.
पु. ब. व.
सः तो तद्
पु. प्र. ए. व.
शब्दः शब्द
पु. प्र. ए.
व.
तुमुलः व्याकुळ तुमुल पु.
प्र. ए. व.
अभवत् झाले भू
धातू कर्तरि लडः
लकार प्र. पु.
ए. व.
आधीच्या श्लोकात भीष्माचार्यांनी शंखनाद
केला असे म्हटले
होते त्यानंतर कौरव
सेनेने काय केले
त्याचे वर्णन ह्या
श्लोकात केले आहे.
तुमुल शब्द, मराठीतील
तुंबळ शब्दाची आठवण
करून देतो.
ह्या श्लोकाचा थोडक्यात अर्थ
असा की
तत्पश्चात्
शंख, नगारे, ढोल
व श्रृंगी इत्यादि
वाद्ये अचानक वाजू
लागली त्यामधून घनघोर
ध्वनी निर्माण झाले.
ततः श्वेतैर्ह्यैर्युक्ते महति स्यन्दने
स्थितौ। माधवः पाण्डवश्चैव
दिव्यौ शंखौ प्रद्धमतुः।। 1.14 ..
ततः श्वेतैः हयैः युक्ते
महति सिन्दने स्थितौ
माधवः पाण्डवः च
दिव्यौ शङ्खौ प्रद्धमतुः
एव
ततः त्यान्नन्तर अव्यय
श्वेतैः पंढर्या श्र्वेत् पु ।
तृ . ब . व .
हयैः घोड्यन्न हय पु । तृ . ब .
व .
हि धातु जाणे
युक्ते युक्त युज
धातु कत प्रत्यय
पु । एस . ए . व .
महति विशाल महत
पु . एस . ए . व .
सिन्न्दने रथात् सिन्न्दन
पु । एस . ए . व .
सिन्दु धातू पूर्वजने
स्यान्द + युच्च प्रत्यय
स्थितौ बसलेले स्था
धातु कत प्रत्यय
पु । एस . ए . व .
माधवः श्रीकृष्ण माधव पु .
प्रा . ए . व .
पाण्डवः अर्जुन पाण्डव
पु । प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
दिव्यौ दिव्यौ दिव्य
पु . द्वि . द्वि .
व .
शङ्खौ शङ्ख पु ।
द्वि . द्वि . व .
प्रद्धमतुः वाजवले प्र + ध्मा धातु
कर्तरि लिट लकार
प्र । पु . द्वि .
व .
एव सुधा अव्यय
पहिल्या श्लोकात राजा धृतराष्ट्रांनी
विचारलेला प्रश्न, माझे पुत्र
आणि पाण्डू पुत्रांनी
काय केले? त्यापैकी
कौरवांनी काय केले
हे आपण आतापर्यंत
वाचले. आता पाण्डु
पुत्रांनी काय केले
त्याचे वर्णन. अतीशय
चपखल अशी शब्दरचना,
हळूहळू श्रीमद्भगवद्गीतेचा गाभा
उलगडून दाखवणारी. ह्या
श्लोकात सफेद घोड्यांचा
उल्लेख केला आहे.
पांडव फक्त सफेद
घोडेच वापरत होते
की नाट्यकथांमधे विशिष्ट
रंग विशिष्ट स्वभाव
आणि व्यक्तीमत्व दर्शवतात
असा काहीसा प्रकार
आहे? संशोधनाला वाव
आहे.
असे सुद्धा एक
कथानक आहे की चित्ररथ गंधर्व ह्याने
पांडवांना चक्षुषी विद्या शिकवली
होती, तसेच 100 घोडे
प्रदान केले होते
ज्यांचे रंगरूप आपल्या
इच्छेनुसार बदलता येत
होते.
मधु शब्दापासून तयार झालेला
शब्द माधव म्हणजे
वसंत ऋतु किंवा
गोडवा. धव म्हणजे
पती, माधव म्हणजे
लक्ष्मीपती.
विष्णु सहस्रनाम आणि नारद
पंचरात्र ह्यावरील आदि शंकराचार्यांच्या
टिप्पणी नुसार, ब्रह्मांडाची
माता म्हणजे लक्ष्मीदेवी.
माधव म्हणजे जो
मधु-विद्येच्या माध्यमातून जाणून
घेण्यास योग्य आहे
तो. ', ज्ञानाचा
स्वामी.
ह्या श्लोकाचा थोडक्यात अर्थ
असा की
ह्या
नंतर श्र्वेत घोडे
जुंपलेल्या विशाल रथात
बसलेल्या श्रीकृष्ण आणि अर्जुनाने
आपले दिव्य शंख
फुंकले.
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशंखं
भीमकर्मा वृकोदरः ।।1.15।।
हृषीकेशः पाञ्चजन्यम् , धनञ्जयः देवदत्तम्
, भीम-कर्मा वृक-उदरः महा-शंखम् पौण्ड्रम्
दध्मौ ।
हृषीकेशः कृष्णाने हृषीकेश पु.
प्र. ए. व.
पाञ्चजन्यम् पाञ्चजन्य नावाचा पाञ्चजन्य
पु. द्वि. ए.
व.
धनञ्जयः अर्जुनाने धनञ्जय पु.
प्र. ए. व.
देवदत्तम् , देवदत्त नावाचा देवदत्त
पु. प्र. ए. व.
भीम-कर्मा भीतीदायक
कर्म करणारा भीम-कर्मन् पु.
प्र. ए. व.
भी धातू भीती
वाटणे म प्रत्यय
वृक-उदरः वृक
नावाचा अग्नी पोटात
असणारा वृक-उदर पु. प्र.
ए. व.
महा-शंखम् महा-शंख पु.
द्वि. ए. व.
पौण्ड्रम् पौण्ड्र नावाचा पौण्ड्र
पु. द्वि. ए.
व.
दध्मौ वाजवला ध्मा
धातू कर्तरि लिट
लकार. प्र. पु.
ए. व.
हया श्लोकात विलक्षण शंखांची
नावे दिलेली आहेत ।
शंखनामुळे नकारात्मक शक्ति नष्ट
होत असे महानतात
म्हणजेच युद्धप्रसंगी मनाची
चलबिचलता कमी होत
असावी । शंखाचा आकार
और रंग मनात
पवित्र भावना उत्पन्न
करता है , शिवाय ते
शौर्याचे प्रतीक असून
सर्व योद्धे आपापले
शंख बाळगत असत ।
शंखचूड़ नवाच्या दैत्यचा
वध महादेवअनि केला
घटित मह्नून भगवान
शिव सोदुं इतर
देवतांवर शंखाने जल
अर्पण करतात ।
शंख प्रक्षालन , शंख मुद्रा
तसेच आयुर्वेदामधे शंख
पुष्पी , शंख भस्म
वगारे गोष्टी आपल्याला
महीत आहेत । प्राचीनकाली
शंख लिपि सुधा
होती है असे महन्तात् ।
लक्ष्मी शंख , गोमुखी
शंख , कामधेनु शंख ,
विष्णु शंख , देव
शंख , चक्र शंख ,
पौंड्र शंख , सुघोष
शंख , गरुड़ शंख ,
मणिपुष्क शंख , राक्षस
शंख , शनि शंख ,
राहु शंख , केतु
शंख , शेषनाग शंख ,
कच्छप शंख , गोमुखी
शंख , पांचजन्य शंख ,
अन्नपूर्णा शंख , मोती
शंख , हीरा शंख ,
शेर शंख ऐसे अनेक प्रकारचे
शंख महीत आहेत ।
ह्य श्लोकातिल प्रत्येक शब्दाचा
अर्थ समजून घ्यायला
हवा ।
पंचजन्य नवाच्या शंखरूपी राक्षसाचा
वध करुण त्याग्या हादंच शंख बाङ्गानारा तो पंचजन्य म्हान्जे श्रीभगवानकृष्ण ।
त्यांना हृषिकेश महन्तात् ।
हृषिका महेंजे इंद्रिये त्याचा शासक तो हृषिकेश ।
राजसूय यज्ञात अनेक
राजा परभव करुण
आमाप संपति गोळा
करणारा अर्जुन म्हाञ्जे
धनंजय । संपति जरी
लोहग्राही पूर्ण करण्यासाठी को वास्तविक त्रि आत्मिक संपत्ति म्हणजे दैवी संपत्ति
( ह्या बड्डल माहिती पुधिल अध्याय अहेच )
महत्वपूर्णाची की आवश्यकता है । बृहद - आरण्यक उपनिषदत याज्ञवल्क्य मैत्रेयी ला ह्या बद्दल संगताना महन्तत की पृथ्वीचे जरी स्वामीत्व एसेल त्री त्यामुळे अमृतत्वाची प्राप्ती होत नहि ,
त्यासाति आत्मिक संपतिच आवश्यक असते ।
भीम सर्वात् शक्तिशाली
होता है , हे महीत
अहेच त्याच्या कृति
मानत धडकी भरवणारित्य
आशा भीमकर्मा । भीम
व्रीक नवाचा अग्नि
पोतात बाळगुणा होता
म्हानून व्रिकोदर । त्याच्या
महाविशाल आशा शंखाचे
नाव होते पौंड्र ।
ह्य श्लोकाचा थोड़ाक्यात अर्थ
असा की
श्रीकृष्णानि
पंचजन्य नवाचा , अर्जुनाने देवदत्त
नवाचा और आपल्या
नवाचा दर्का असनार्या
भीमाने पौण्ड्र नवाचा
विशाल शंख फुंकला ।
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो
युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च
सुघोषमणिपुष्पकौ।। 1.16 ..
कुंती - पुत्रः राजा
युधिः अनंतविजयम् , नकुलः सहदेवः
च सुघोष - मणि - पुष्पकौ ।
कुंती - पुत्रः कुंती - पुत्र पु .
प्रा . ए . व .
राजा राजन पु .
प्रा . ए . व .
युधिष्ठिरः युधिष्ठिर पु . प्रा .
ए . व .
अनंतविजयम् सामूहिक विजय
मिळवुन देनारा अनंतविजय
पु । द्वि . ए .
व .
नकुलः नकुल पु .
प्रा . ए . व .
सहदेवः सहदेव पु .
प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
सुघोष - मणि - पुष्पकौ
सुघोष मणिपुष्प पु ।
द्वि . द्वि . व .
कुंती - पुत्र युधि
युद्धात् स्थिरबुद्धि आसनारा ,
सम्मिलित नीतिनेधर्म वागणारा
मह्नून धर्मराज , त्याग्या
शंखाचे नाव अनंतविजय
( नेहमी धर्माचा विजय
होतो ऐसे सुचवले
आहे )
आणि ( माद्री व
अश्विनीकुमार यान्चे पुत्र )
नकुल
और सहदेव यानि
क्रमे सुघोष और मणिपुष्प शंख वाजवले।
काश्यश्च भगवानसः शिखंडी च
महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च
सात्यकिश्चापराजितः।। 1.17 ..
परम - इषु - असः
कश्यः च , महरथः
शिखंडी च धृष्टद्युम्नः
विराटः च , अपराजितः
सात्यकिः च।
द्रुप्दो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।
भद्राश्च महाबाहुः शङ्खंड सौध्मुः पृथक्
पृथक् ।। 1.18 ।।
द्रुपदः द्रौपदेयः च , महा - बाहुः सौभद्रः
च , सर्वः पृथिवीपते
पृथक् पृथक् षड्ढां दधमुः ।
परम - ईशु - असः
उत्कृष्ट धनुर्धारी परम ईश्वर
पु । प्रा . ए . व .
काश्यः काशी राज
काश्य पु . प्रा .
ए . व .
च सुधा अव्यय
महररथ : महररथी पु
:। प्रा . ए . व .
शिखंडी शिखंडिन पु . प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
धृष्टद्युम्नः
धृष्टद्युम्न पु । प्रा .
ए . व .
विराटः विराट पु ।
प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
अपराजितः अजिंक्य अपराजित पु ।
प्रा . ए . व .
सात्यकिः सात्यकि पु । प्रा .
ए . व .
च सुधा अव्यय
द्रुपदः द्रुपद पु .
प्रा . ए . व .
द्रौपदेयाः द्रौपदी चे पुत्र
द्रौपदेय पु । प्रा .
ब . व .
च सुधा अव्यय
महा - बहुः विशाल
बाहु महत् बाहु
पु । प्रा . ए . व .
सौभद्रः सौभद्र पु ।
प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
सर्वशः सर्व बाजूनि
अव्यय
पृथिवीपते पृथ्वी चा
शासक पृथिवीपति पु .
सं . ए . व .
पृथक्करण पृथक् वेगळे
वेगळे अव्यय
षड्खां षड्ख षड्ख
पु । द्वि . ब .
व .
दधमुः वाजवले ध्मा
धातु कर्तरि लिट
लकार प्र । पु .
ए . व .
आता ह्या दोन
श्लोकात पाण्डव सेनेतील
प्रमुख योद्ध्यांचा उल्लेख
केला आहे.
श्रेष्ठ
धनुर्धर काशीराज, महायोद्धा
शिखंडी, धृष्टद्युम्न आणि
विराट तसेच अजिंक्य
असा सात्यकी, द्रुपद,
द्रौपदी ची मुले,
महाबलशाली सुभद्रापुत्र म्हणजे अभिमन्यू,
अशा सर्वांनीच आपापले
शंख वाजवले.
स घोषो धार्तराष्ट्राणां
हृदयानि व्यादरायत्। नभश्च
पृथिवी चैव तुमुलो
व्यनुनादयन।।1.19।।
सः तुमुलः घोषः
नभः च पृथिवीं
च व्यनुनादयन एव
, धार्त्रराष्ट्राणाम् हृदयानि व्यादरायत्।
सः त्या तद्
पु. प्र. ए. व.
तुमुलः निनाद तुमुल
पु. प्र. ए. व.
घोषः ध्वनी घोष
पु. प्र. ए. व.
घू धातू आवाज
करणे
नभः पु. प्र.
ए. व.
च सुद्धा अव्यय
पृथिवीं पृथ्वी पृथिवी
स्त्री. द्वि. ए.
व.
च सुद्धा अव्यय
व्यनुनादयन दुमदुमून टाकत वि+अनु+नद्
धातू नाद करणे
शतृ प्रत्यय पु.
प्र. ए. व.
एव नक्की अव्यय
धार्त्रराष्ट्राणाम्
धृतराष्ट्र पुत्रांचे धार्त्रराष्ट्र पु.
ष. ब. व.
हृदयानि हृदय नपु.
द्वि. ब. व.
व्यादरायत् विदीर्ण केले वि+दॄ धातू
तुकडे करणे कर्तरि
लडः लकार प्र.
पु. ए. व.
एकीकडे विध्वंसक असे युद्ध
चालू होणार आहे
पण अधर्माच्या अंताची
ती सुरुवात सुद्धा
आहे. त्यामुळे एकाच
शंखध्वनी चा वेगवेगळा
परीणाम दिसून येणार
आहे. जेव्हा जेव्हा
संजय-धृतराष्ट्रांचे संवाद
वाचायला मिळतात तेव्हा
संजय आडून आडून,
अगदी 18 व्या अध्यायातील
शेवटापर्यंत धृतराष्ट्रांना युद्धासंबंधी पुनर्विचार करण्यास
सुचवत आहे असे वाटते. ते
पाण्डव सेना करत
असलेल्या शंखध्वनी बद्दल असे सांगत
आहेत की
त्या
शंखध्वनी च्या निनादामुळे
कौरवांची छाती चिरत
गेली आणि नभ आणि पृथ्वी
दुमदुमून गेली.
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रानकपिध्वजः।प्रवृत्ते शस्त्रसंपते धनुर्द्यम्य पाण्डवः।।1.20।।
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह
महीपते ।
अथ कपि-ध्वजः पाण्डवः
व्यवस्थितान् धार्त्रराष्ट्रान् दृष्ट्वा , शस्त्र-सम्पते
प्रवृत्ते धनुः उद्यम्य
तदा हृषीकेशम् इदम् वाक्यम्
आह महीपते !
अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये
रथं स्थापय मेऽच्युत।।1.21।।
अर्जुनः उवाच - हे
अच्युत ! मे रथम्
उभयोः सेनयोः मध्ये
स्थापय
अथ ह्या नंतर
अव्यय
कपि-ध्वजः कपि
ध्वज पु. प्र.
ए. व.
पाण्डवः अर्जुनाने पाण्डव पु.
प्र. ए. व.
व्यवस्थितान्
नेमून दिलेल्या जागेवर
असलेल्या व्यवस्थित पु. द्वि.
ब. व.
अव+स्था धातू
धार्त्रराष्ट्रान्
कौरवन्ना धार्तराष्ट्र पु । द्वि .
ब . व .
दृष्ट्वा पाहूं दृष्
धातु कत्वा प्रत्यय
शस्त्र - सम्पातते शस्त्राञ्च वर्षव
करन्यास शस्त्र - सम्पात
पु । एस . ए . व .
सम + पत् धातुणे
प्रोवृत्ते प्रोवृत्त पु . एस . ए . व .
धनुः धनुः धनुस्
नपु । द्वि . ए .
व .
उद्यम्य उचलौं उद्
धातु यम धातु ल्यप प्रत्यय
तदा तेव्हा अव्यय
हे महीपते ! हे राजन ( धृतराष्ट्र ) महीपति पु । सं . ए . व .
हृषीकेशम् हृषीकेशन्ना उद्देशुन हृषीकेश
पु । द्वि . ए .
व .
इदम हे नपु .
द्वि . ए . व .
वाक्यम् वाक्य पु .
द्वि . ए . व .
एह म्हानाला ब्रू धातू
कर्तरि लट लकार प्र . पु .
ए . व .
अर्जुनः उवाच -
हे अच्युत ! अ + च्युत
मे माझा अस्मद्
ष . ए . व .
रथम् रथ पु .
द्वि . ए . व .
उभयोः दोन्हि उभय
पु । श . द्वि .
व .
सेनायोः सेना स्त्री ।
श . द्वि . व .
मध्ये मध्य पु .
एस . ए . व .
स्थापय उभा कर
स्था धातु कर्तरि
लोट लकार म । पु . ए .
व .
कोनताही ध्वज कधिच
स्थिर नास्तो , तो
घटक च ह्वेत फडकत असतो । कॉम्प धातू पासून तयार झलेला शब्द कपि म्हांजें वानर , कपिध्वज म्हांजें अर्जुनाच्या ध्वजावर हनुमान् यन्त्र झाले आहेत , कारण हनुमानानि अर्जुनला त्से वचन दिले होते हैं ।
संजय आप बोलेने
पुधे चालू तेवताना
ते ऐसे मंहतात
की
हे
राजन ! त्यानन्तर हनुमानाचे
चिन्ह असलेला ध्वज
घेतललेयाने अर्जुन वारासाथी नेमून दिलेल्या जागेवर उभ्या असलेल्या कौरवाना पाहुन जेव्हा शस्त्रे ओब्रान्याची वेळ अली तेव्हा आपले धनुर्या उचलून हृषिकेशन्ना ऐसे म्हातले , हे अच्युत ! माझा रथ दोहनी सैन्याच्या मध्यभागी उभा करा ।
यावदेतन्निरिक्षेऽहं
योद्धुकामानवस्थितान्।
कर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रंसमुद्यमे।। 1.22 ..
यावत् योद्धु - कामान
अवस्थितां एतान् अहम्
निरिक्षे ; अस्मिन् रं - समुद्यमे
कैः सह माया योद्धव्यम् ?
यावत् जोपर्यन्त अव्यय
योद्धु - कामान वारास
उत्सुक योद्धु काम
पु . द्वि . ब
. व .
अवस्थितां सज्ज असलेले
एव + स्था धातु
कत प्रत्यय पु ।
द्वि . ब . व .
एतान् या एतद्
पु . द्वि . ब
. व .
अहम् मी अस्मद्
प्र . ए . व .
निरिक्षे ; नित पाहूं
घेइतो निर + एक
धातु पाहने कर्तरि
लट लकार उ । पु . ए .
व .
अस्मिन् ह्य इदम्
पु । एस . ए . व .
रण - समुद्यमे युद्ध संघर्षात्
रण समुद्यमे पु ।
एस . ए . व .
सम + उद + यम
धातू नियंत्रण टेवने
कैः सह कोनाकोनाबोरोबर
किम् पु । तृ . ए . व .
सह बरोबर अव्यय
मया मला अस्मद्
तृ . ए . व .
योद्धव्यम् लधायचे अहे
युद्ध धातु त्वयत्
प्रत्यय पु । द्वि .
ए . व .
अब ह्य श्लोकात
अर्जुन श्रीभगवानकृष्णन्ना ( आपल्या
सारथी ला ) रथ पुधे नेन्यास संगत
आहे । मात्र
आधाच्या श्लोकात त्यांना
अच्युत म्हान्जे ज्याचे
पतन होत नहीं
ऐसे संबोधले होते हैं ।
अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतंत्र इव
द्विज । साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः।।
श्रीमद्भागवतम् -9.4.63
मैं भक्तांच्या नियंत्रण आहे ,
मुळीच स्वतंत्र नहीं .
शुद्ध भक्तान्च्य हृदयात्
सृष्टि आहे , एवधेच
नव्हे तर माझ्या
भक्तांचे भक्त सुधा
माला अत्यंत प्रिय
है ।
मागील श्लोक अर्जुन श्रीभगवानकृष्णा
रथ मध्यभागी उभा
करन्यास संगितले होते त्याचे सामान्य उपहार तो ऐसे मंहत आहे की
मी
युद्धाच्या इच्छेने सज्ज झालेलिया
सर्वान्ना नित पाहुन गेहेन
की मी कोणकोनाशी लधेने योग्य आहे
, तोपर्यंत ( रथ मध्यभागी
उभा करा ) ।
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं
य एतेऽत्र समागतः।
धार्तराष्ट्रस्य
दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकिर्षवः।। 1.23 ..
युद्धे दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य प्रियचिकिर्षवः
ये एते अत्र
समागतः योत्स्यमानानां अहम
अवेक्षे ।
युद्धे युद्धात युद्ध नपु .
एस . ए . व .
दुर्बुद्धेः दुर्बुद्धि स्त्री । श .
ए . व .
धार्तराष्ट्रस्य
दुर्योधनाचे धार्तराष्ट्र पु । श . ए . व .
प्रियचिकिर्षवः
हित चिन्तारे प्रियचिकिर्षु
पु । प्रा . ब . व .
कृ धातु कर्तुम्
इच्छुः
ये जे यद
पु . प्रा . ब . व .
एते हे एतद
पु . प्रा . ब . व .
अत्र येथे अव्यय
समागतः अले अहेत् सम + आदः + गम धातु जाने क्त प्रत्यय पु ।
प्रा . ब . व .
योत्स्यमानानां
युद्ध करण्यान्या योत्स्यमान
पु । द्वि . ब .
व .
युद्ध धातु युद्ध
करना
अहम् मी अस्मद
प्र . ए . व .
अवेक्षे उपदेश करें
अव + एक धातु
पाहने कर्तरि लट
लकार उ । पु . ए . व .
कौरव पांडवांचे युद्ध हे
धर्मयुद्ध समजले गए
त्यामुळे कौरवन्ना साथ देनारे
नक्की काय विचाराने
दुर्योधनाला पाठिबा देत होयचा
विचार करणे फर महत्ताचे । यह वही है जो आजसुद्ध है ।
श्रीमद्भगवद्गीतेत दुर्बुद्धि ह्य शब्दाचे विवेचन सपादत नाही ।
मात्र दुर्योधन हे येउ घातक विनाशचे प्रतिक हे । 18 अध्याय 30,31,32 श्लोक क्रमशः सात्विक , राजसि और तामसी बुद्धीचे का वर्णन केले आहे ।
मग दुर्बुद्धि म्हणजे काय
? 2 रया अध्यायतिल श्लोक
42 ते 44 यानवेरिल विश्लेषणात् श्रीकृष्णानि
स्वर्गसुखाच्या इच्छेणे यज्ञादि कर्म
कर्न्याला दुर्बुद्धि महतले आहे
!
16 अध्याय दैवी गुण और आसुरी गुण ह्यबद्दल वाचव्यास मिळते ।
ह्य श्लोकात अर्जुन श्रीभगवानकृष्णान्
असे महन्त अहे
की
दुष्टबुद्धि
दुर्योधनाचे हितचिंतक जे युद्धात
युद्ध करण्यासाथि अले
आहेत् तंय मला
पाहू दे ।
संजय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये
स्थापयित्वा रथोत्तमम्।। 1.24 ..
संजय उवाच
- हे भारत ! गुडाकेशेन
एवम् उक्तः हृषीकेशः
उभयोः सेनयोः मध्ये
रथ - उत्तमम् स्थापयित्वा
।
भीष्मद्रोणप्रमुखतः
सर्वेषां च महीक्षितम्।
उवाच पार्थ पश्यतांसमेवतंकुरूनीति।। 1.25 ..
भीष्म - द्रोण - प्रमुखतः
सर्वेषाम् महीक्षितम् च ( रथोत्तम
स्थापयित्वा ), हे ' पार्थ
! समवेतान् एतान् कुरुन्
पश्य ', इति ( हृषिकेशः )
उवाच ।
संजय उवाच - संजय
म्हानाले
हे भारत ! हे
धृतराष्ट्र
गुडाकेशेन अर्जुनाने गुडाकेश पु ।
तृ . ए . व .
एवम् असे अव्यय
उक्तः संबोधून वाच् धातु
कत प्रत्यय पु ।
प्रा . ए . व .
हृषीकेशः हृषिकेश पु । प्रा .
ए . व .
उभयोः दोन्हि उभ
पु । श . द्वि .
व .
सेनायोः सैन्याच्या सेना स्त्री ।
श . द्वि . व .
मध्ये मध्यभागी मध्य पु .
एस . ए . व .
रथ - उत्तमम् सर्वोत्तम रथ
रथ - उत्तम पु ।
द्वि . ए . व .
स्थापयित्वा उभा केला
स्था धातु कत्वा
प्रत्यय
भीष्म - द्रोण - प्रमुखतः
भीष्म - द्रोण यांच्या
समोर भीष्म - द्रोण - प्रमुखतः पु . प्रा .
ए . व .
प्र + मुख + तस्
प्रत्यय टोंडासमोर
सर्वेषाम् सर्व पु .
श . ब . व .
महीक्षितम् राजे महीक्षित
पु । श . ब . व .
महीम् वर्णित
क्षिधातु निवास करना
च सुधा अव्यय
हे पार्थ ! हे अर्जुन
समवेतान् समग्र समवेत् पु ।
द्वि . ब . व .
सम + एव + इ
धातु जाणे
एतान् या एतद्
पु . द्वि . ब .
व .
कुरुन् कुरु वंशावली
सदस्या कुरु पु ।
द्वि . ब . व .
पश्य पहा दृष
धातु कर्तरि लोट
लकार म । पु . ए . व .
इति अव्यय
उवाच म्हानाले वच धातु कर्तरि लिट लकार प्र । पु . ए . व .
हृषिकेश ह्या शब्दाचा
अर्थ आधा आपन वाचला अहे ।
अब गुडाकेश ह्या शब्दाचे
दोन अर्थ समजून
घेउ । गुडा म्हान्जे
कुरके केस .
गुडाका म्हान्जे निद्रा .
निद्रेचा स्वामी तो
गुडाकेशे । ज्याने निद्रेवर
महेनजेच अज्ञानावर विजय
मिळविला एहे आसा .
कठोपनिषदतील श्लोकप्रमाणे शरीराला जर रथ ऐसे मानेले और मन म्हेंजे आपल्या इंद्रियवर क्रांति तेवनारा लगाम ऐसे मानेले तर ह्य श्लोकातील रथोत्तम ह्य शब्दाला वेगलाच अर्थ प्राप्त होतो । कुरु या शब्दाचा अर्थव कौर और पांडव असा दोन्हि होतो ।
एसे वाटे हे की श्रीभगवानकृष्ण वसुधामच अर्जुनाला कौरव पांडव एकच वंशवृक्षचे भाग आहेत , ह्याची जाणिव करुण देत आहेत ।
ह्य श्लोकाचा थोड़ाक्यात अर्थ
असा की
संजय राजा धृतराष्ट्रान्न
ऐसे संगत आहेत
की
हे भारत! अर्जुनाने
असे म्हटल्यानंतर हृषीकेशाने
दोन्ही सैन्याच्या मध्यभागी
रथ आणून उभा
केला. आणि भीष्म
द्रोणाचार्य आणि इतर
शासकांच्या समोर असे
म्हटले की
हे
पार्थ! येथे जमलेल्या
सर्व कुरुवंशीयांना आता
पहा.
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः
पितृ़नथ पितामहान्।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा।।1.26।।
अथ पार्थः उभयोः
सेनयोः अपि , तत्र
स्थितान पितॄन , पितामहन्
, आचार्यान, मातुलान, भरतॄन, पुत्रान,
पौत्रान् तथा सखिन
, शशुरान् सुहृदः, च एव अपश्यत्
अथ आता अव्यय
पार्थः पार्थ पु.
प्र. ए. व.
उभयोः दोन्ही उभ
पु. ष. द्वि.
व.
सेनयोः सैन्यामध्ये सेना स्त्री.
ष. द्वि. व.
अपि सुद्धा अव्यय
तत्र तेथे अव्यय
स्थितान स्थित असलेल्या
स्था धातू क्त
ष्ठा प्रत्यय पु.
द्वि. ब. व.
पितॄन पित्यांना पितृ पु.
द्वि. ब. व.
पितामहन् आजोबांना पितामह पु.
द्वि. ब. व.
आचार्यान, आचार्यांना आचार्य पु.
द्वि. ब. व.
मातुलान, मामांना मातुल पु.
द्वि. ब. व.
भरतॄन, भावांना भ्रातृ पु.
द्वि. ब. व.
पुत्रान् , पुत्रान् पुत्र पु ।
द्वि . ब . व .
पौत्रं नातवन्ना पौत्र पु ।
द्वि . ब . व .
तथा त्सेच अव्यय
सखिन मित्राणा सखि पु । द्वि . ब .
व .
श्शुरान् ससर्य्यन्ना श्वशुर पु ।
द्वि . ब . व .
सुहृदः हितचिंतकन्ना सुहृद् पु ।
द्वि . ब . व .
च आनि अव्यय
एव नक्की अव्यय
अपश्यात् पाहिले दृष
धातु कर्तरि लदः
लकार प्र । पु .
ए . व .
भगवान श्रीकृष्णानि
रथ दोह्णि मिल्याच्या
मध्यभागी आशा पद्धतिे
उभा केला की अर्जुनाला दोह्णि बाजूचे
लोक स्पष्टपणे दिसत
आहे । ह्य श्लोकात
पितृन आसा शब्द
वापरला हे पण खरेतर कौरव
और पांडव दोघनचेही
पिता युद्ध भूमिवर
नव्हते ।
ह्य श्लोकाचा थोड़ाक्यात अर्थ
असा की
अब
पार्थाने दोन्ही सैन्यान्मूले
असल्या पितृतुल्य , अजे - पंजे ,
गुरु , माँ , भाऊ ,
मुल्गे , नातू , मित्र ,
सासरे और हितचिंतक
याना सुधा पाहिले ।
तानस्मिक्ष्य
स कौन्तेयः सर्वान्बन्ध्शूनवस्थितान्।
कृपया परयाविष्टो विषिदन्निडंबर्वीत् ॥ 1.27 ।।
तं समीक्षय सः कौन्तेयः
सर्वान् बंधून अवस्थितान्
॥
कृपया परयाविष्टः विषीदन् इदम
अब्रवीत् ।
तां त्या तद्
पु . द्वि . ब .
व .
समिक्ष्य पाहुँ सम + एक धातु
ल्यप प्रत्यय
सः तो तद्
पु . प्रा . ए . व .
कौन्तेयः कौन्तेय पु . प्रा .
ए . व .
सर्वान् सर्व सर्व
पु । द्वि . ब .
व .
बंधून रिश्तेदारवाइकना बंधू पु ।
द्वि . ब . व .
अवस्थितां उभे असलेल्या
अव + स्था धातु
कत प्रत्यय पु ।
द्वि . ब . व .
कृपया करुणे कृपया स्त्री
तृ . ए . व .
कृप धातु दुर्बल
होने
परया आत्यन्तिक परा स्त्री
तृ । ए . व .
अवविष्टः आमिर हून
आ + विष्ट धातु
कत प्रत्यय पु ।
प्रा . ए . व .
विषादन् विषाद कृत
वि + सद् धातु
शत्रु प्रत्यय पु ।
प्रा . ए . व .
इदम असे इदम
नपु . द्वि . ए .
व .
अब्रवीत् महनाला ब्रू धातु
कर्तरि लदः लकार
प्र । पु . ए . व .
ह्य श्लोकाचा थोड़ाक्यात अर्थ
असा की
त्या
सर्व आपापल्या जागी
स्थित असलेलिया गंगोतान्ना
पाहुन करुना दातून
एलेल्या अर्जुनाने स्ट्राइकर हून विषादाने ऐसे महतले ।
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण
युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ 1.28 ॥
सीदन्ति मम गत्राणि
मुखं च परिशुष्यति
।
वेपुथश्च शरीरे मे
रोमहर्षश्च जायते ॥ 1.29
॥
अर्जुनः उवाच - हे
कृष्ण ! समुपस्थितम् युयुत्सुम्
इ मम स्वजनम्
दृष्ट्वा मम गत्राणि
सीदन्ति मुखम् परिशुष्यति
च ।मे शरीरे
वेपथुः च रोम - हर्षः च
जायते ।
अर्जुनः उवाच -
हे कृष्ण !
समुपस्थितम् उपस्थित सम + उप + स्था धातु
कत प्रत्यय पु ।
द्वि . ए . व .
युयुत्सुम् वारोत्सुक असलेल्या युयुत्सु
पु । द्वि . ए .
व .
इमम् ह्य सर्व
इदम् पु । द्वि .
ए . व .
स्वजनम् सगेसोयरे स्वजन पु ।
द्वि . ए . व .
दृष्ट्वा पाहूं दृष्
धातु कत्वा प्रत्यय
मम माज्या अस्मद्
शः । ए . व .
गत्राणि अव्यवांचा गत्र नपु ।
प्रा . ब . व .
सीदन्ति शक्तिपात होत अहे सद् धातु
शक्तिहीन होन कर्तरि
लट लकार प्र ।
पु . ब . व .
मुखम् मुख नपु ।
प्रा . ए . व .
परिषुष्यति कॉर्ड पालि अहे
परि + शुष धातु शुष्क होन कर्तरि लकार प्र । पु .
ए . व .
च सुधा अव्यय
मे माज्या अस्मद्
श . ए . व .
शरीरे शरीराचे शरीर नपु ।
एस . ए . व .
वेपथुः कूल वेपथु
पु . प्रा . ए . व .
वेप धातु कम्पन
होने + अथुच प्रत्यय
च सुधा अव्यय
रोम - हर्षः अज्ञात
उठें रोमन हर्ष
पु । प्रा . ए . व .
रु धातु धनि
करणे
हृष धातु आनंदी
होने
रोमनः हर्षणः इव
च सुधा अव्यय
जायते जन धातु
उत्पन्न होने कर्तरि
लट लकार आत्मनेपदि
प्र । पु . ए . व .
मनत स्वजनांच ओढवणरा मृत्यु , त्यामुळे निर्माण जलेलि अर्जुनआचार्यपनाची भावना ह्य सर्वाचा त्याग्या
शरीरवर होनारा परिणाम याचे वर्णन ह्य श्लोकात् वाचायला मिलते ।
अर्जुनाने ऐसे हतले
की
हे
कृष्ण ! दिलचस्प युद्ध वास्तव में स्वजनंचा पाहुन मी गलतीगात्र झालो आहे ,
माझ्या तोंदला कॉर्ड पाडली आहे , शरीर कंपनी
जानवतो आहे और एक अंगवर अकेला आहे ।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वकच्छैव परिध्यते
। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः।। 1.30 ..
हस्तात् गांडीवम् स्रंसते , त्वक्
च परिध्यते एव ।
मे मनः भ्रमति
इवस्तुम् च न शक्नोमि
हस्तात् हस्त पु .
पं . ए . व .
गाण्डीवम् गाण्डीव पु । प्रा .
ए . व .
स्रंसते स्रंस धातुने कर्तरि लट लकार आत्मनेपदि प्र । पु . ए . व .
त्वक् त्वक् स्त्री ।
प्रा . ए . व .
च सुधा अव्यय
परिदह्यते परि + दह
धातु जालौन नष्ट
करने कर्तरि लट
लकार आत्मनेपदी प्र ।
पु . ए . व .
एव सुधा अव्यय
मे अस्मद् ष .
ए . व .
मनः मनस् नपु ।
प्रा . ए . व .
भ्रमति रामं धातु
फिराने कर्तरि लट
लकार प्र । पु .
ए . व .
इव अव्यय
अवस्थातुम अव + स्था
धातू तुमून प्रत्यय
च सुधा अव्यय
न अव्यय
शक्नोमि शक धातु
शक्य होनेकर्ति लट
लकार उ । पु . ए . व .
अर्जुनाच्या गाण्डीव धनुर्वेदल आपल्याला
महीत आहेच । हे
ब्रह्मा ने केले उत्पन्न
और खांडव वनत अग्नि देवनानी का निर्माण किया , जो कि अर्जुनला दिले थे ।
एक श्लोक का संदर्भ लें ।
सोऽग्निस्तुष्टो
धनुरादाध्ययन श्वेतान् रथं नृप।
अर्जुनयाक्षायौ तूनौ वर्म
चाभेद्यमस्त्रिभि : ॥ श्रीमद्भागवतम्
10.58.26 ॥
अग्नि देवनानी आकर्षक होऊं
धनुरा , कधिही न संपनारे बन , चिलखत
और पंढर्या रंगाच्या
घोड्यांची जोड़ी अर्जुनाला
दिल्ली ।
अद्ध्या श्लोकात अर्जुन आपल्या
कमकुवत् झालेल्या स्थितिचे
वर्णन
माझ्या
हातातून गाण्डीव गालून
आहे , तवचेचा दाह होतो आहे ,
माझे मन थार्यावर नहीं और मला धडपने उभे रहना सुधा शाक्य होत नहींये ।
निमित्तानि च पश्यामि
विपरीतानि केशव। न
च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा
स्वजनमहवे।। 1.31 ।।
हे केशव ! विपरीतानि
निमित्तानि च पश्यामि
न च श्रेयः
अनुपश्यामि हत्वा स्वजनम्
अहवे॥
हे केशव !
विपरीतानिविपरीत नपु .
द्वि . ब . व .
वि + परि + इ
धातु जाणे
निमित्तानि लक्षणे निमित्त
नपु । द्वि . ब .
व .
नि + मध्य धातु
कत प्रत्यय
च सुधा अव्यय
पश्यामि दृष्ट धातु
पाहने कर्तरि लट
लकार उ । पु . ए . व .
च सुधा अव्यय
श्रेयः कल्याण श्रेयस्
नपु द्वि । ब .
व .
श्री धातु सेवा
करें
न अव्यय
न अनुपश्यामि दिसत् नहि
अनु + पश्यामि दुष् धातु पाहने कर्त लट लकार उ । पु . ए . व .
हत्वा मारुण हन
धातु कत्वा प्रत्यय
स्वजनम् स्वजनन्ना स्वजन पु ।
द्वि . ए . व .
अहवे युद्धात अहव पु . एस . ए .
व .
ह्वे धातू स्पा
करना
एकदि गोश्त घडन्या पूर्व
किंवा घदत अस्ताना अजूबाजुला
घडनाऱ्या घटना आपल्याला एक
प्रकार का संकेत
देत असतात । आपके लिए शुभ किंवा अशुभ ,
चांगले किंवा वैयट एस्से डिसून येतात ऐसे मनाले
जाते हैं ।
जसे पशुपक्षाँचा भीतिदायक आवाज , आकाशतुन उल्का निखलूणे , भूकंप वगारे । अर्धच्या श्लोकात अर्जुनाने असेच नकारात्मक वर्णन आपल्या मानसिक और शारीरिक स्थिति केले होते हैं ।
आपका पसंदीदा तो यही है
हे
केशव ! मला सर्व
विपरीत लक्षणे दिसत
आहेत . वफ़ात आपताना
मारून काही किशोर
घडेल ऐसे वकत
नहीं ।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण
न च राज्यं
सुखनि च। किं नो राज्येन
गोविंद किं भोगर्जिवितेन
वा।। 1.32 ..
हे कृष्ण ! विजयम्
न काङ्क्षे , न
च राज्यं सुखनि
च हे ! गोविंद
नः राज्येन किम्
भोगैः जीवितेन वा
किम् ?
हे कृष्ण !
विजयम् विजयाची विजय पु ।
द्वि . ए . व .
काङक्षे , इच्छा काङक्ष
धातु कर्तरि लट
लकार आत्मनेपदी उ ।
पु . ए . व .
न अव्यय
च आनि अव्यय
राज्यम् राज्याची राज्य नपु .
द्वि . ए . व .
सुखनि सुखची सुख
नपु । द्वि . ए .
व .
च सुधा अव्यय
हे ! गोविंद
नः अम्हाला अस्म्द श .
ब . व .
राज्येनराज्याचा राज्य नपु .
तृ . ए . व .
किम् काय किम्
नपु । प्रा . ए . व .
भोगैः उपभोगांचा भोग पु । तृ . ब .
व .
भुज धातु भोजने
उपभोक्ता घेणे
जीवितेन जगन्याचा जीवित नपु .
तृ . ए . व .
जीव धातु जगणे
वा अव्यय
किम् किम् नपु ।
प्रा . ए . व .
काय मिलवले काय
गामावले ? आपलाच परिवार ,
सगेसोयरे याना मारून
राज्य मिलविल्यावर त्याचा
आनंद तेरी होइल का ? तैला सुख मंता येल का ?
असा सारसार विचार अर्जुन करतोच अहे ।
टेक तो श्रीभगवानकृष्णा संगम्याचा प्रयास करत आहे ।
मध्यरात्रि श्लोक में कहा गया है कि इसके विपरीत घड़त होता है जैसे वाटले अब आता है
अर्जुन ह्या श्लोकात्
असे महन्त अहे
की
हे
कृष्ण ! ( अशी व्वाहत
हानी जल्यान्न्तर ) आशा
विजयाची , राज्याची और सुखी
मला इच्छा सुधा
नहीं । हे !
गोविंद आशा राज्याचा , उपभोग्य
उपभोग और आशा
आयुष्यचा का क्या लाभ होना चाहिए ?
येषामार्थे काङ्क्षितं नो राज्यं
भोगाः सुखनि च।
त इमेऽवस्थिता युद्धे
प्राणानस्त्यक्त्वा धनानि च।। 1.33 ..
येषाम् अर्थे नः
राज्यम् भोगः सुखनि
च काङक्षितम्। ते
इमे प्राणान धनानि
च त्यक्त्वा , युद्धे
अवस्थिताः ।
येषाम् ज्यांच्या यद् पु. ष. ब.
व.
अर्थे साठी अर्थ
पु. स. ए. व.
अर्थ धातू याचना
करणे
नः आम्ही अस्मद्
ष. ब. व.
राज्यम् राज्य नपु.
प्र. ए. व.
भोगाः भोग पु.
प्र. ब. व.
सुखनि सुखे सुख
नपु. द्वि. ब.
व.
च सुद्धा अव्यय
काङक्षितम् इच्छुक काडःक्ष
धातू इच्छा करणे
क्त प्रत्यय नपु.
प्र. ए. व.
ते ते तद्
पु. प्र. ब. व.
इमे सर्व इदम्
पु. प्र. ब. व.
प्राणान प्राण पु.
द्वि. ब. व.
धनानि धन नपु.
द्वि. ब. व.
धन् धातू उत्पन्न
करणे
च सुद्धा अव्यय
त्यक्त्वा त्यागून त्यज् धातू
क्त्वा प्रत्यय
युद्धे युद्धात युद्ध नपु.
स. ए. व.
अवस्थिताः उभे आहेत
अव+स्था धातू
क्त प्रत्यय पु.
प्र. ब. व.
प्राण महँजे चैतन्यशक्ति
प्राण महँजे शक्ति , ज्याच्या शिवाय आपन
जगुच शक्ति नहीं ।
पंचप्राण , नाकी नउ
येने ऐसे शब्दप्रयोग
आपल्याला महीत आहेत ,
ते आपल्या शरीरात
सन्निहित कार्यान्वय निर्निराळ्या
प्राणवायुंच्या आधारे निर्माण
जाले आहेत ।
आपल्या संस्कृति गुरुजनांच्या मातापिट्यांच्या
अदरापोति आपन त्यांचे
ऋणी असतो ऐसे
मनतो । यदि आप ऋण
मुक्त होना चाहते हैं
तो ऋण वापस लेना सुनिश्चित करें । कारण यह है कि आपके पास जागने के लिए पर्याप्त पैसा है । अर्जुनाची परिस्थिती इतकी विचित्र है कि टेक गुरुजन त्याच्या विरुद्ध लधन्यसाथी उभे आहेत । लहान मुलन्ना खेलनी , मोठ्यन्ना महागद्य वास्तु केवल दुसर्यनकदे एहेत म्हानून घ्याव्याशा वाटत । आशा अंगाने सुधा ह्य श्लोकाचा अर्थ लवायला हलचल नहीं । अर्जुनलाला सुधा ऐसेच कहिसे वाटले असावे ।
ह्य श्लोकात अर्जुन श्रीभगवानकृष्णान्
असे महन्त अहे
की
आम्ही
ज्यांच्या साठी राज्य
उपभोक्ता और सुखंची
इच्छा करत अहोत
टेक सर्वजन त्यांच्या
संपतिची और सजीवाची
आशा सोदोन युद्धसाथी
उभे थकले आहेत ।
आचार्यः पितरः पुत्रस्तथैव
च पितामः। मातुलाः
श्वशुराः पौत्राः शिलाः संबंधिनस्तथा।। 1.34 ..
आचार्यः पितरः पुत्राः
, तथा एव च पितामहः
मातुलाः , शशुराः , पौत्राः , श्यालाः
, तथा संबंधिनः
एत्न्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः
किं नु महिलिदे
।। 1.35 ..
हे मधुसूदन ! घ्नतः अपि
एतान् , हन्तुम न
इच्छामि।
त्रैलोक्य - राज्यस्य अपि हेतोः
( हन्तुम न इच्छामि ),
महीलेगे किम् नु
आचार्यः गुरुजन आचार्य
पु . प्रा . ब . व .
पितृः काका पितृ
पु . प्रा . ब . व .
पुत्रः मूलगे पुत्र
पु । प्रा . ब . व .
तथा एव त्याचप्रमाणे
तथैव अव्यय
च सुधा अव्यय
पितामहः अजोबा पितामह
पु . प्रा . ब . व .
मातुलः माँ मातुल
पु . प्रा . ब . व .
श्वशुराः सासरे श्वशुर
पु । प्रा . ब . व .
पौत्राः नातु पौत्र
पु । प्रा . ब . व .
श्यालाः मेव्हाने श्याल पु ।
प्रा . ब . व .
तथा त्सेच अव्यय
सम्बन्धिनः आप्त सम्बन्धिन्
पु । प्रा . ब . व .
हे मधुसूदन !
घ्नतः मारौं हन
धातु शत्रु प्रत्यय
पु । प्रा . ब . व .
अपि सुधा अव्यय
एतान् ह्या सर्वान्ना
एतद् पु । द्वि .
ब . व .
हन्तुम मरन्याचि हं धातू
तून प्रत्यय
न इच्छामि इच्छा नाही
इष् धातू कर्तरि
लट लकार उ. पु. ए.
व.
त्रैलोक्य-राज्यस्य तिन्ही लोकांच्या
राज्याच्या त्रैलोक्य-राज्य नपु.
ष. ए. व.
अपि सुद्धा अव्यय
हेतोः हेतूने हेतु
पु. पं. ए. व.
महीकृते पूजनीय अशा
पृथ्वी साठी महीकृत
पु. च. ए. व.
मह् धातू पूजा
करणे
किम् काय किम्
नपु. प्र. ए. व.
नु फक्त अव्यय
अर्जुनासमोर कोणकोण युद्धासाठी
उभे आहेत ह्याची
पूर्ण यादी त्याने
सादर केली आहे.
एखाद्याला मारण्यासाठी काहीतरी ठोस
कारण हवे म्हणजे
त्याचा नीचपणा. नाहीतर
स्वतःचा स्वार्थ. अर्जुनाला
नेमका हाच मुद्दा
सतावतो आहे. श्रीभगवानकृष्णांना,
हे मधुसूदन असे
संबोधून, त्यांनी दैत्याची हत्या
केली होती अशी
आठवण करून देत,
अर्जुनाने माझ्या समोर
उभे असलेले माझे
नातेवाईक आणि गुरूजन
दैत्य नाहीत असा
विचार सुद्धा मांडला
आहे असे वाटते.
खरे तर त्या सर्वांचे सुद्धा पांडवांशी
काही खास वैर असे नाही,
केवळ बांधीलकी च्या
नात्याने दुर्योधनाच्या बाजूने ते
लढत आहेत इतकेच.
ह्या दोन श्लोकांचा
थोडक्यात अर्थ असा
की
गुरुजन,
काका, मुलगे, आजे,
मामा, सासरे, नातू,
मेहुणे, त्याचप्रमाणे इतर
आप्त (युद्धासाठी उभे)
आहेत . हे मधूसूदन!
त्यांनी माझ्यावर वार
केले तरी मी त्यांना मारू इच्छित
नाही, अगदी तिन्ही
लोकाचे राज्य मिळाले
तरी नाही तर पृथ्वीची काय कथा?
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः
स्याज्ज्नार्दनः।
पापमेवाश्रयेदसमान्हत्वैतानात्तयिनः।।1.36।।
हे जनार्दन! धार्तराष्ट्रान् निहत्य
नः का प्रियः
स्यात्?
अततायिनः एतान् हत्वा
पापम् एव अस्मान्
आश्रयते ।
हे जनार्दन! सर्व जीवांचे
पालनकर्ता
धार्तराष्ट्रान् कौरवांना
धार्तराष्ट्र पु. द्वि.
ब. व.
निहत्य मारून नि
+हन् धातू मारणे
ल्यप प्रत्यय
नः आम्हाला अस्मद् ष.
ब. व.
का काय किम्
स्त्री. प्र. ए. व.
प्रितिः प्रसन्नता प्रिति स्त्री.
प्र. ए. व.
स्यात् होईल अस्
धातू असणे कर्तरि
विधीलिडः लकार प्र.
पु. ए. व.
आततायिनः आततायींना आततायिन् पु.
द्वि. ब. व.
आ+तन् धातू
ताणणे आतन्+इ धातू जाणे
आतनि
एतान् ह्या एतद्
पु. द्वि. ब.
व.
हत्वा मारून हन्
धातू मारणे क्त्वा
प्रत्यय
पापम् पाप नपु.
द्वि. ए. व.
एव सुद्धा अव्यय
अस्मान् आम्हाला अस्मद् द्वि.
ब. व.
आश्रयते लागेल आडः+श्रि धातू
सेवा करणे कर्तरि
विधीलिडः लकार प्र.
पु. ए. व.
ह्या श्लोकातील आततायिन् ह्या
शब्दाचे 6 प्रकार सांगितले
आहेत.
अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।
क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः।।-(वशिष्ठ-स्मृति
3/19)
आग लावणे, विष
देणे, शस्त्रांचा दुरूपयोग,
दूसर्यांची संपत्ती
हिसकावून घेणे, जमीनीवर
कब्जा, पर-स्त्री
चे अपहरण हे
सर्व आततायी आहे.
अशा आततायींचे काय करावे?
गुरुं वा बालवृद्धौ
वा ब्राह्मणं वा
बहुश्रुतम्।आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।।मनुस्मृति 8/350
आततायी हा गुरु
असेल नाहीतर बालक,वृद्ध किंवा
बहुश्रुत-ब्राह्मण, कसलाही विचार
न करता त्याला
संपवणे योग्यच.
अहिंसा परम धर्म
ह्या वचनानुसार कोणाचीही
हत्या करणे वाईट.
एखादा माणूस पापी
आहे किंवा नाही
हे कसे ठरवायचे,
कोणी ठरवायचे. चांगल्या
वाईटाचा निवाडा राजदरबारातच
होणार ना.
ह्या श्लोकात अर्जुन श्रीभगवानकृष्णांना
असे म्हणत आहे
की
हे
जनार्दन! धृतराष्ट्र पुत्रांना मारून
आम्हाला कोणती प्रसन्नता
लाभेल? ह्या आततायींना
मारून आम्हाला पापच
लागेल.
तस्मान्नर्हा
वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रानस्वबन्धवान्।
स्वजनं हि कथं
हत्वा सुखिनः स्याम
माधव।। 1.37 ..
माधव ! तस्मात्
स्वबन्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुम वयम
न अर्हाः। हि
स्वजनम् हत्वा कथम्
सुखिनः स्याम् ?
हे माधव !
तस्मात् मह्नून तद्
नपु । पं . ए . व .
स्वबन्धवाँ
आपल्याच बाँधवना स्व
बाँधव पु । द्वि .
ब . व .
धार्तराष्ट्रान्
कौरवन्ना धार्तराष्ट्र पु । द्वि .
ब . व .
हन्तुम मारुण हन
धातु मारणे तून
प्रत्यय
वयं अम्हि अस्मद्
प्र । ब . व .
न अव्यय
न अर्हा: योग्य
नहीं अर्हा पु ।
प्रा . ब . व .
अर्ह धातु योग्यता
असने
हि कारण अव्यय
स्वजनम् आपल्या च
लोकान्ना स्वजन पु ।
द्वि . ए . व .
हत्वा मारुण हन
धातु कत्वा प्रत्यय
कथम् कसे अव्यय
सुखिनः सुखः सुखः
पु । प्रा . ब . व .
स्याम हौ अस
धातु कर्तरि विधिदिः
उ । पु . ए . व .
महर्षि व्याससानि श्रीभगवानकृष्णांची नावे
अगादि संपर्क लिहिली
आहेत । ह्य श्लोकात
माधव म्हेंजे लक्ष्मीपति
म्हेंजे वैभवचे प्रतिक ।
अर्जुनसमोर ख्रेच खूब मोटा
पेच निर्माण झाला आहे । राज्य मिळवण्यासाथी आपल्याच आपतांची लधायचे कि कोनत्याही गोश्तीची लक्ष्य करने सोडून देउन शांतपाने आयुष्य जगायचे ?
ह्य श्लोकात अर्जुन श्रीभगवानकृष्णान्
असे महन्त अहे
की
म्हणूनच
हे माधव ! आपलिया
बांधवाना , धृतराष्ट्र पुत्राना अम्ही
मारने योग्य नहीं ।
आप क्या चाहते हैं
?
यद्यपयेते न पश्यन्ति
लोभोपहतचेतसः।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रत्रोधे
च पातकम्।। 1.38 ।।
यदि अपि लोभ - उपहत् - चेतसः
एते कुल - क्षय - कृतम् दोषम्
, मित्र - द्रौधे पातकम्
च न पश्यन्ति
कथं न ज्ञेयमस्माभिः
पापादस्मानिवर्तितम्।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन।। 1.39 ।।
हे जनार्दन ! कुल - क्षय - कृतम् दोषम्
प्रापश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात्
निवर्तितम् कथम् न
ज्ञेयम्
हालाँकि जरि
यदि अपि अव्यय
लोभ - उपहत् - चेतसः
लोभने बुद्धी लाभेले
लोभ - उपहत -
चेतस पु । प्रा .
ब . व .
उप + हन धातु
मारणे
एते हे एतद
पु . प्रा . ब . व .
कुल - क्षय - कृतम्
कुळाच्या नाशाने उत्पन्न
होनाऱ्या कुल - क्षय - कृत पु .
द्वि . ए . व .
दोषम् दोष पु .
द्वि . ए . व .
मित्र - द्रोहे मित्र - द्रोह पु .
एस . ए . व .
पातकम् पातक पु ।
द्वि . ए . व .
च सुधा अव्यय
न पश्यन्ति पहत नहिं
दुष् धातु कर्तरि
लट लकार प्र ।
पु . ब . व .
हे जनार्दन !
कुल - क्षय - कृतम्
कुळाच्या नाशाने उत्पन्न
होनाऱ्या कुल - क्षय - कृत पु .
द्वि . ए . व .
दोषम् दोष
प्रापस्याद्भिः
जनार्य प्रापश्यात् पु । तृ ब . व .
प्र + दृष्ट धातु
पाहने
अस्माभिः अम्हि अस्मद्
तृ । ब . व .
अस्मात् या इदम्
नपु । पं . ए . व .
पापात् पापातून पाप नपु ।
पं . ए . व .
निवर्तितं परावृत्त हन्यासाथि नि + वृत् धातु
तुमून प्रत्यय
कथम् का अव्यय
न अव्यय
ज्ञेयम् विचार केला
पाहिजे ज्ञ धातु
जाने यत् प्रत्यय
नपु । प्रा . ए . व .
क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्याच्या
नदात् द्युत् क्रीड़ा किनवा युद्धाचे आव्हान नकाराने शक्य नहीं पण त्यातून निर्माण होनाऱ्या समस्यांचा विचार कोण करनार ? आशा उहि समजुति मुदूंच कठिनायला हव्या ।
लोभी माणसाच्या स्वभावाची खासियतच
आहे. स्वतःपुरती संपत्ती
मिळवून झाली की सात पिढ्यांची
सोय करून ठेवावीशी
वाटते. मग त्यासाठी
कितीही आटापिटा करावा
लागला तरी हरकत
नाही. अशाच प्रकारचे
विचार अर्जुनाला सतावत आहेत
असे दिसून येत
आहे.
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः।
बालवृद्धातुरैवैद्यैर्जातिसम्बन्धिबान्धवैः।।
मनुस्मृति: 4.179
(धर्माच्या मार्गावरून चालणाऱ्या व्यक्तीने)
यज्ञ करणारी व्यक्ती
, पुरोहित, गुरु, मामा,
आश्रित, बालक, वृद्ध,
रोगी, वैद्य (वैद्य,
वैद्य, शल्यचिकित्सक), स्वजन
यांच्याशी कधीच वाद-विवाद करू
नये.
ह्या दोन श्लोकांचा
थोडक्यात अर्थ असा
की
जरी
लोभापायी बुद्धी भ्रष्ट
झाल्यामुळे ह्यांना पूर्ण कुटुंबाचा
होणारा नाश आणि मित्राशी वैर करण्याचे
पातक दिसू शकत
नाही तरी हे जनार्दन! असे कुटुंबाचा
नायनाट होणारे दुष्परिणाम
दिसत असून सुद्धा
आम्ही ह्या पापापासून
परावृत्त होण्याचा विचार का
करू नये.
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।
धर्मे नष्टे कुलं
कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत।।1.40।।
कुल-क्षये सनातनाः
कुल-धर्माः प्रणश्यन्ति,
उत धर्मे नष्टे
कृत्स्नम् कुलम् अधर्मः
अभिभवति।
कुल-क्षये कुलाचा
नाश झाल्यावर कुलक्षय
पु. स. ए. व.
सनातनाः शाश्वत सनातन
पु. प्र. ब. व.
कुल-धर्माः कुळधर्म
कुलधर्म पु. प्र.
ब. व.
प्रणश्यन्ति नाश होतात
प्र+नश् धातू
कर्तरि लट लकार प्र. पु.
ब. व.
उत आणि अव्यय
धर्मे धर्माच्या धर्म पु.
स. ए. व.
नष्टे नाशाने नष्ट
पु. स. ए. व. नश्
धातू क्त प्रत्यय
कृत्स्नम् संपूर्ण कृत्स्न नपु.
द्वि. ए. व.
कुलम् कुळात कुल
नपु. द्वि. ए.
व.
अधर्मः अधर्म पु.
प्र. ए. व.
अभिभवति फोफावतो अभि+भू धातू कर्तरि
लट लकार प्र.
पु. ए. व.
आपले कुटुंब म्हणजे
पूर्ण संस्कृतीचा एक
घटक असतो. असे
सर्व घटकांचा समूह
एखाद्या विशिष्ट नावाने
ओळखला जातो. जसे
हिंदू धर्म हा शब्द नंतर
निर्माण झाला असे
मानले तरी सनातन
धर्म हा शब्द आपल्या तत्वज्ञानात
सापडतो. जसे आत्म्याचे
वर्णन करताना सनातन
हा शब्द वापरला
आहे.
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य
एव च। नित्यः
सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः।।श्रीमद्भगवद्गीता
2.24।।
सनातन म्हणजे शाश्वत.
सना म्हणजे प्राचीन.
अनादि.
तन प्रत्यय संबंध दर्शवतो.
सनातन धर्माचे वर्णन करणारा
मनुस्मृति मध्य श्लोक
सर्वनाच महीत आहे ।
सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान्न
ब्रूयात् सत्यमप्रियम्।
प्रियं च नानृतं
ब्रूयादेश धर्मः सनातनः
॥मनुस्मृति 4.138 ॥
दुष्परिणाम के अंतिम चरण में केवल कुटुंबचा नाश नहीं होता , बल्कि पूर्ण संस्कृति प्राप्त होती है ।
एकमेकंचे संबंध विघदता ,
नाति दुरावतात , सरकारी
परिस्थति विघदते । आर्थिक प्रभाव
घटित होता है .
ह्य श्लोकात अर्जुन श्रीभगवानकृष्णान्
असे महन्त अहे
की
कुळाचा
नाश झाला की संस्कृति चा नाश होतो । अणि
धर्म नष्ट जल्याने
कुटुम्बत अधर्म पसरतो ।
अधर्माभिभवत्कृष्ण
प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु
वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।। 1.41 ।।
हे कृष्ण ! अधर्म - अभिभवत् कुल - स्त्रीः
प्रदुष्यन्ति । हे
वार्ष्णेय ! स्त्रीषु दुष्टासु वर्ण - संराः जायते
हे कृष्ण !
अधर्म - अभिभवत् अधर्माने प्रबळ
अधर्मन् अभिभव पु ।
पं . ए . व .
कुल - स्त्रीः कुल - स्त्री
स्त्री . प्रा . ब . व .
प्रदुष्यन्ति
संयोजित होतात् प्र + दुष् धातु
कर्तरि लट लकार प्र । पु .
ब . व .
हे वार्ष्णेय !
स्त्रीषु स्त्री स्त्री । एस . ब .
व .
दुष्टसु दुष्टा स्त्री । एस . ब . व .
वर्ण - संरराः रचयिता संतति
वर्ण - संसारः पु . प्रा . ए . व .
वर्णस्य सत्कारः
वृधातु आच्छादने
सदा + कृत धातु
संभ्रम करणे
जायते उत्पन्न होतो जन धातु कर्तरि
लट लकार आत्मनेपदी
प्र । पु . ए . व .
वहाट पुरुष मरले
जात और त्यांच्या
मागे महिलाया और
मुलांची आबाळ होते हैं .
पितृछत्र हरवते । कुटुंबाचा
आधार संपतो । अधर्माचे
प्रबल्य वढते । और
आचरण आचरण बोकाळते .
ह्य श्लोकात अर्जुन
युद्धाचे दुष्परिणाम संगताना श्रीभगवान्कृष्णान्ना
ऐसे मंहत आहे
की
हे
कृष्ण ! अधर्माचे प्रबल्य
वढले की त्यचा
परिनाम कुटुंबतिल स्त्रीयांवर
होतो । आशा सुपरमार्केट
स्त्रीयांमुळे संभ्रमित संतति जन्माला
येते ।
सङ्करो हेल्यैव कुलघ्नानां कुलस्य
च। पतन्ति पितरो
ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः।। 1.42 ..
सङ्करः कुल - घनानाम्
कुलस्य च हेलाय एव लुप्त - पिण्ड - उदक - क्रियाः ; एषाम् पितरः
हि पतन्ति ।
सङ्करः संभ्रमित सङ्करः पु ।
प्रा . ए . व .
कुल - घनानां कुळाचा नाश
करनारे कुलघ्न पु ।
श . ब . व .
कुलस्य कुलाचे कुल
नपु । श . ए . व .
च सुधा अव्यय
हेलाय हेलैट हेल
पु . च . ए . व .
एव सुधा अव्यय
लुप्त हो गया - पिंड - उदक - क्रियाः पिंड और उदक
यापसून लुप्त हो गया - पिंड - उदक - क्रियाः ।
प्रा . ब . व .
एषाम् यन्चे इदम्
पु । श . ब . व .
पितृः पितृ पितृ
पु . प्रा . ब . व .
हि कारण अव्यय
पतन्ति अधोगतिला जत पत्
धातु कर्तरि लट
लकार प्र । पु .
ब . व .
उदक क्रिया , पिंड आशा शब्दानमुळे ,
ह्य कर्म कांडरापासून सृजन ऐसे मत्तल्यामुळे ,
भारतीय संस्कृति मुळगा म्हांज
वंशाचा दिवा ,
तमुळे प्रत्येकस मुलागा असायलाच हवा ही कल्पना ह्या श्लोका मुळे अली असावी का ? ऐसे वाटते . अजुनाही मृत्युपश्चात जागचे आपल्याला फरसे स्कैम झलेले नहीं । आधा बच्चा जन्मात् मिलवलेले ज्ञान पुढील जन्मी दिसून येते ह्यवर विश्वास बसु शक्तो पन त्याची वैज्ञानिक कारणमीमांसा उपलब्ध नहीं ।
उदक एंड पिदान हे प्रतिकात्मक एहे एसे मनाले टार त्याच्या मागची भूमिका समजून घ्यायला वाव आहे . अर्धच्या श्लोकाचा धुरा पकदून संभ्रमित संततिला कुतुबाचा वारसा संगता येत नहीं ।
आपके पूर्वज और आपके कर्तुत्व हे पुढिल पिधि ला समान धग्यात बांधून थेवते । पूर्वजांच्या कर्तुत्वाचा वारसा पुढील पिढिला आपले परिवार उत्तरदायित्व अधोरेखित करुण संगत असते । हेच सूत्र आपला देशसंबंध पातळीवर समान संस्कृति और आपला प्राचीन वारसा ह्या प्रति दिसून येते
। पन जे संभ्रमित परिस्थतित एहेत त्यान्चे काय ? यांची सन्याशांशी तुलना करता है येल का ? कारण संती सुधा आपले पारिवारिक दायित्व मानत नहीं पण ते भगवानला
शरण गेलेले असतात .
परमात्म्याचा अंश सर्वान्तर मध्येच
आहे ।
एक ख़ूब चांगला
श्लोक भागवतपुराणत वाचायला
मिलतो ।
देवर्षि - भूताप्त - नृणां पितृणां
न किंकरो नयं
ऋषि च राजन
! सर्वात्मना यः शरणं
शरण्यं गतो मुकुंदं
परिहृत्य कृतम् । श्रीमद्भागवत
11.5.41 ।।
ह्य श्लोकाचा विस्तारणे अभ्यास
करायला हवा । पण थोड़क्यात अर्थ हाच
की
जो भगवान शरण गया
तो सेवक नहीं , पर कर्ज नहीं ।
जसे पितर , देव और ऋषि यान्चे आपल्यावर ऋण असते ।
हे सर्व लिहिताना
एका ज्ञानच्या ओळी
आठवल्या .
जगी ज्यास कोनी
नहीं त्यास देव
आहे ..
अब ह्य श्लोकाचा
थोड़ाक्यात् अर्थ पाहू ।
यदि आप किसी से
संपर्क करना चाहते हैं
तो यह कुलघात की तरह
है ।
संअर्जुनभ्रमित संतति बड्डल पुधे ऐसे मंहत आहे की
संभ्रमित
संतति कुळाचा नाश
कर्नारत्यंना और कुळाला
नरकाच नेतो । तसेच
पिंडदान और उदक कर्म इत्यादिन्न
मुकलेले यान्चे पितर
अधोगतिस जास्त ।
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः।
उत्साद्यन्ते
जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः।। 1.43 ..
वर्ण - संरा - कारकैः
एतैः दोषैः कुल - घनानाम् शाश्वताः जाति - धर्मः कुल - धर्मः च
उत्साद्यन्ते।
वर्ण - संकर - कारकायः
वर्ण कारक कारक पु . वर्ण - संकर - कारक पु .
तृ . ब . व .
एतैः या एतद्
पु . तृ . ब . व .
दोषैः दोषांमुळे दोष पु । तृ . ब .
व .
कुलघ्नानां कुलघाती लोकांचे कुलघ्न पु ।
श . ब . व .
शाश्वताः सनातन शाश्वत
पु । प्रा . ब . व .
जाति - धर्मः जातिधर्म
जाति - धर्म पु .
प्रा . ब . व .
कुल - धर्मः कुलधर्म
कुलधर्म पु । प्रा .
ब . व .
च सुधा अव्यय
उत्साद्यन्ते
नष्टघटत उत + सद् धातु कर्माणि लट लकार आत्मनेपदि प्र । पु .
ब . व .
महाभारत में अनेक कथाओं में राक्षस , गंधर्व अप्सरा ,
असुर , यक्ष , नाग और वानर का
उल्लेख है । हयाकाकी कोनाशीहि युध्द असते तर अधच्या श्लोकाचा अर्थ संपूर्ण पाटला असता । वर्णसंकर हा शब्द येथे पूर्णत: लागू होतो । पन एकच घरातील भवनादंच्या युद्धात वर्ण - संरा हा शब्द फरसा पटत नहीं । कारण वर्णविचार हा चतुर्विध है ।
माता सत्यवती ही एक मत्स्यकन्या है । तसेच
धृतराष्ट्र पाण्डु और
विदुराची जन्मकथा आपल्याला माहित
आहेच । त्यामुळे वर्णसङ्कर
हा केवल अर्जुन
मनानेडलेला संपत्ति हे
ऐसे मंहता येल ।
वैदिक काळात जाइतांचा
उल्लेखित सपदत नहीं ।
पण एकच कुटुंबतिल
सदस्या , एकच व्यवसाय
करनाऱ्या ग्रुपला कुछ विशिष्ट
नवाने ओळखले जात
असावे । त्यांच्या आपपाल्या
कहि चालिरिति असावे ,
ज्यन्ना जातिधर्म असे
म्हातले असावे ।
ह्य श्लोकात अर्जुन श्रीभगवानकृष्णान्
असे महन्त अहे
की
आशा
वर्णसंकराञ्च्य दोषान्मुळे सनातनी कुलधर्म
एवं जातिधर्म नष्ट
होता है ।
उत्सन्नकुलधर्माणां
मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो
भवित्यनुशुश्रुम्।। 1.44 ..
हे जनार्दन ! उत्सन्न - कुल - धर्मानाम् मनुष्याणाम् नरके
अनियतम् वासः भवति ,
इति अनुशुश्रुम् ।
हे जनार्दन !
उत्सन्न - कुल - धर्मानाम्
ज्यञ्च कुलधर्म नष्ट
झाला अहे असा उत्सन्न - कुल - धर्म
पु । श . ब . व .
उद् + सद धातु
शक्तिहीन होने
मनुष्याणाम् मनुष्य पु .
श . ब . व .
नरके नरक पु .
एस . ए . व .
अनियतम् अनिश्चितकाळ्यपरंत अनियत पु ।
प्रा . ए . व .
नियत यम् धातु
प्रतिबंध असने
वासः वास्तव में वास पु . प्रा . ए .
व .
भवति होतो भू
धातु होने कर्तरि
लट लकार प्र ।
पु . ए . व .
इति अव्यय
अनुशुश्रुम ऐकन्यात् अले अहे अनु + श्रु
धातु ऐकने कर्तरी
लिट लकार उ । पु . ए .
व .
मागच्या काही श्लोक
अर्जुन और श्रीभगवानकृष्णान्चे
अगाधिच मित्रत्वाने संवाद
चालू आहेत । अर्जुन
त्याच्या मनातिल निर्निराळ्या
साका बोलून दखावत
आहेत । ह्य श्लोकात
तर ऐकीव माहिती
वेरिल साभार बोलून
दखावली आहे । ह्य
श्लोकात अर्जुन श्रीभगवानकृष्णान्
असे महन्त अहे
की
हे
जनार्दन ! कुलधर्म नष्ट होने से पहले ही मैं अनंत काल तक जीवित रह चुका हूं ।
अहो बत् महत्पापं
कर्तुं व्यसिता वयम्।
यद्साम्सुखलोबेन
हन्तुं स्वजनमुद्यताः।। 1.45 ..
अहो ! बत् , महत्
पापम् कर्तुम् वयम्
व्यसिताः यत् राज्य
सुख - लोबेन स्वजनम्
हन्तुम उद्यताः ।
अहो ! आश्चर्य अव्यय
बत् , दुःख अव्यय
महत् मोथे महत्
नपु । द्वि . ए .
व .
पापम् पाप नपु ।
द्वि . ए . व .
कर्तुम् करण्याचा कृ धातु तुमून प्रत्यय
वयं अम्हि अस्मद्
प्र । ब . व .
व्यवसिताः थर्वत् होतो
वि + अव + सि धातु बांधने
यत् जे यद्
नपु . द्वि . ए .
व .
राज्य -सुख-लोभेन
राज्य सुख-लोभ पु. तृ.
ए. व.
स्वजनम् स्वजन पु.
द्वि. ए. व.
हन्तुम मारण्यास हन् धातू
तुमून प्रत्यय
उद्यताः तयार झालो
आहोत उद्+यम धातू प्रतिबंध
करणे क्त प्रत्यय
पु. प्र. ब. व.
महाभारतातील कौरव पांडवांचे
युद्ध हे मुळात
पांडवांना राज्य मिळवून
देण्यासाठी नव्हतेच. तर अधर्माच्या
विरोधी होते. दुष्कृत्यांचा
विनाश करण्यासाठी मी
परत परत अवतार
धारण करतो असे
श्रीभगवानकृष्णांनी 4 थ्या अध्यायातील
8 व्या श्लोकात अर्जुनाला
सांगितले.
अर्जुनाला मात्र युद्ध,
त्याचे होणारे परिणाम
यांचा विचार करून
पश्चाताप होत आहे.
त्यामुळे राज्य सुखाच्या
लोभापायी युद्ध करणे
बरोबर नाही असे
त्याला वाटत आहे.
म्हणूनच तो ह्या श्लोकात असे म्हणत
आहे की
किती
आश्चर्यजनक आणि खेदजनक
गोष्ट आहे कि आम्ही इतके
मोठे पाप करायला
तयार आहोत, राज्याच्या
सुखाच्या लोभापायी आम्ही आपल्याच
लोकांना मारायला तयार
झालो आहोत.
यदि मामप्रतिकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे
हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्।।1.46।।
यदि अप्रतिकारम् अशस्त्रम् माम्
शस्त्र-पाणयः धार्तराष्ट्राः
रणे हन्युः तत्
मे क्षेमतरम् भवेत्
।
यदि जरी अव्यय
अप्रतिकारम् प्रतिकार न करणार्या
न प्रतिकार पु. द्वि.
ए. व.
अशस्त्रम् निशस्त्र
न शस्त्र पु.
द्वि. ए. व.
माम् मला अस्मद्
द्वि. ए. व.
शस्त्र-पाणयः हातात
शस्त्र असणारे
शस्त्र पाणि पु.
प्र. ब. व.
पण् धातू
धार्तराष्ट्राझ
धार्तराष्ट्र पु. प्र.
ब. वह
रणे युद्धात रण नपु. स. ए.
व.
हन्युः मारतील हन्
धातू कर्तरि विधीलिडः
लकार प्र. पु.
ब. व.
तत् ते तद्
नपु. प्र. ए. व.
मे माझ्या साठी
अस्मद् ष. ए. व.
क्षेमतरम् श्रेयस्कर क्षेमतर नपु.
प्र. ए. व.
क्षि धातू सुरक्षित
असणे
भवेत् होईल भू
धातू कर्तरि विधीलिडः
लकार प्र. पु.
ए. व.
अर्जुन आता अगदी
काकुळतीला आला आहे.
युद्ध करणे म्हणजे
फारच मोठी घोडचूक
होऊ शकते हे त्याला पूर्णपणे
पटले आहे. पण युद्धभूमीवर एकदा येऊन
उभे राहिले की
विरूद्ध पक्षाचे मत
आपल्या सारखे बदलणे
शक्य नाही ह्याची
सुद्धा त्याला कल्पना
आहेच. युद्धभूमीवरून मागे
फिरले तर नावाला
बट्टा लागेल. आपल्याच
लोकांना मारले तरी
सुद्धा पश्चात्ताप छळत
राहिल. पण शत्रू
नेच आपल्याला मारून
टाकले तर सर्व विवंचना संपतील असे
वाटून अर्जुन श्रीभगवानकृष्णांना
असे म्हणत आहे
की
माझ्या सारख्या निशस्त्र प्रतिकार
न करणार्या ला,
सशस्त्र धृतराष्ट्र पुत्रांनी
मला युद्धात मारून
टाकले तर ते माझ्या साठी
श्रेयस्करच होईल.
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वाऽर्जुनःसङ्ख्ये
रथोपस्थ उपविशत्। विसृज्य
सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः।।1.47।।
सञ्जयः उवाच - सङ्ख्ये
शोक-संविग्न-मानसः
अर्जुनः एवम् उक्त्वा
, सशरम् चापं विसृज्य
, रथ-उपस्थे उपविशत्
सञ्जयः उवाच -
सङ्ख्ये रणभूमीवर सङ्ख्य नपु.
स. ए. व.
सम+ख्या धातू
गणना करणे
शोक-संविग्न-मानसः दुःखाने
मन उद्विग्न झालेला
शोक-संविग्न-मानस
पु. प्र. ए. व.
शुक् धातू जाणे
सम+विज् धातू
कंपित होणे
अर्जुनः अर्जुन पु.
प्र. ए. व.
एवम् असे अव्यय
उक्त्वा बोलून वच्
धातू क्त्वा प्रत्यय
सशरम् बाणासहित सशर पु. द्वि. ए.
व.
चापं धनुष्य चाप
नपु. द्वि. ए.
व.
विसृज्य त्यागून वि+सृज् धातू मुक्त
करणे ल्यप् प्रत्यय
रथ-उपस्थे रथाच्या
मागील बाजूस रथ-उपस्थ पु.
स. ए. व.
उपविशत् बसला उप+विश् धातू
प्रवेश करणे कर्तरि
लडः लकार प्र.
पु. ए. व.
सुरवातीच्या श्लोकांमधे संजयाने राजा
धृतराष्ट्रांना दोन्ही बाजूच्या
सैन्यबळाची चाचपणी करत
माहिती सांगितली. त्यानंतर
दोन्ही बाजूच्या योद्ध्यांनी
आपापले शंख फुंकले
हे सुद्धा सांगितले.
त्यानंतर 21 व्या श्लोकापासून
अर्जुन आणि श्रीभगवानकृष्णांचे
संवाद सुरू झाले
ते आपण मागील
श्लोकापर्यंत वाचले. आता
संजय धृतराष्ट्रांना असे
सांगत आहेत की
रणभूमीवर दुःखाने मन उद्विग्न
झालेल्या अर्जुनाने असे बोलून
(मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे)
बाणांसहीत धनुष्य बाजूला
ठेवून तो रथाच्या
मागच्या बाजूला (आसनावर)
जाऊन बसला.
-----------------🙏🙏🙏🙏🙏-------------
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा